Türkiye'nin Deprem Riski: Yapı Güvenliği ve Jeofizik Mühendisliğinin Önemi
🌍 Türkiye'de Deprem Gerçeği ve Riskler
Radyo Röportajı: Fay Hatları, Yapı Güvenliği ve Bireysel Önlemler
📡 Konuk: Prof. Dr. Ali Osman Öncel (İstanbul Üniversitesi—Cerrahpaşa)
📅 Yayın Tarihi: 1 Şubat 2026
⏱️ Süre: 31 dakika
Bu röportajda Prof. Dr. Ali Osman Öncel ile Türkiye'nin deprem gerçeği, en riskli bölgeler, fay hatları, yapı güvenliği ve bireysel önlemler üzerine derinlemesine bir değerlendirme yapıldı. Aşağıdaki başlıklara tıklayarak videodaki ilgili bölüme gidebilir ve detaylı içeriği okuyabilirsiniz.
Deprem Haritaları ve Risk Kavramı
Sunucu: Hoş geldiniz hocam. Deprem haritalarında Türkiye'nin hangi bölgeleri en riskli olarak görünüyor?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: Teşekkür ederim. Öncelikle şunu belirtmek isterim: Deprem haritaları aslında risk haritası değil, tehlike haritasıdır. Risk kavramı, sadece fay hattının varlığını değil, aynı zamanda o bölgedeki binaların dayanıklılığını ve nüfus yoğunluğunu da içerir.
Tehlike: Bir bölgede deprem olma olasılığı (fay hatlarının varlığı).
Risk: Tehlike + Binaların dayanıklılığı + Nüfus yoğunluğu.
Türkiye'nin Deprem Fay Hatları
Sunucu: Türkiye'deki başlıca fay hatları hangileridir?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: Türkiye'de üç önemli fay hattı bulunmaktadır:
- Kuzey Anadolu Fay Hattı: Erzincan'dan başlayıp Marmara Denizi'ne kadar uzanır.
- Doğu Anadolu Fay Hattı: Kahramanmaraş-Malatya hattından geçer.
- Batı Anadolu Fay Hattı: Ege Denizi ve çevresinde yer alır.
Bu fay hatlarının bazıları karada, bazıları ise deniz altındadır. Özellikle deniz altındaki fay hatları hakkında yeterince bilgi sahibi değiliz.
Marmara Depremi ve Zaman Tahmini
Sunucu: Marmara'da büyük bir deprem bekleniyor mu?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: Evet, Marmara'da son büyük deprem 1766 yılında yaşandı. O zamandan beri fay hattında yaklaşık 260 yıllık bir enerji birikimi var. Bu enerji mutlaka boşalacak, ancak bunun ne zaman olacağını kesin olarak bilemiyoruz. Tahmini olarak önümüzdeki 30 yıl içinde büyük bir deprem yaşanma ihtimali yüksek.
Sunucu: Bu deprem ne kadar büyüklükte olabilir?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: Marmara'da 7.0 ile 7.5 büyüklüğünde bir deprem beklenebilir. Ancak buradaki asıl tehlike, depremin büyüklüğünden çok, İstanbul gibi yoğun nüfuslu bir şehirde yaşanacak yapısal hasarlardır.
Q1: Parsons, T. (2004). "Recalculated probability of M ≥ 7 earthquakes beneath the Sea of Marmara, Turkey." Journal of Geophysical Research, 109(B5).
Q1: Bohnhoff, M., et al. (2013). "An earthquake gap south of Istanbul." Nature Communications, 4, 1999.
Q2: Murru, M., et al. (2016). "M ≥ 7 earthquake rupture forecast for the Marmara Region." Earth-Science Reviews, 162, 169-185.
Türkiye'deki Deniz Altı Fayları
Sunucu: Deniz altındaki fay hatları hakkında yeterli bilgiye sahip miyiz?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: Ne yazık ki hayır. Türkiye'nin deniz altındaki fay hatlarını tam olarak bilmiyoruz. Marmara Denizi, Ege Denizi, Akdeniz ve Karadeniz altında önemli fay hatları bulunuyor ancak bunlar hakkında yeterli araştırma yapılmamış durumda.
Tsunami Riski
Sunucu: Türkiye'de tsunami riski var mı?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: Kesinlikle var. Özellikle Ege Denizi ve Akdeniz'de tsunami riski bulunuyor. Tarihte İzmir'de yaşanan 1688 depremi sonrasında tsunami gerçekleşmiş ve çok sayıda insan hayatını kaybetmişti. Ancak günümüzde bu konuda yeterli hazırlık ve bilinç bulunmuyor.
Tsunami Erken Uyarı Sistemleri
Sunucu: Türkiye'de tsunami erken uyarı sistemi var mı?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: Evet, ancak bu sistem henüz yeterince gelişmemiş durumda. AFAD ve KOERI tsunami erken uyarı sistemleri üzerinde çalışıyor ancak halk bu konuda yeterince bilgilendirilmiş değil. Tsunami anında nasıl davranılacağı konusunda eğitim eksikliği var.
Q1: Okal, E.A., & Synolakis, C.E. (2016). "Source discriminants for near-field tsunamis." Geophysical Journal International, 158(3), 899-912.
Q1: Yalçıner, A.C., et al. (2002). "Tsunamis in the Sea of Marmara: Historical documents and numerical models." Natural Hazards, 27(3), 269-281.
Q2: Altinok, Y., et al. (2011). "A catalogue of tsunamis on the Turkish coast." Natural Hazards and Earth System Sciences, 11(2), 273-291.
Zemin Etüdünün Önemi
Sunucu: Yapı güvenliğinde zemin etüdü ne kadar önemli?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: Son derece önemli. Bir binanın deprem dayanıklılığı sadece yapı malzemesiyle değil, aynı zamanda üzerine inşa edildiği zemin yapısıyla da ilişkilidir. Yumuşak zemin üzerine yapılan binalar, sert zemine göre daha fazla hasar görebilir.
Yumuşak zemin: Deprem dalgalarını büyütür ve binaların daha fazla sallanmasına neden olur.
Sert zemin: Deprem dalgalarını daha az etkiler ve binaların daha az hasar görmesini sağlar.
Zemin Etüdü Nasıl Yapılır?
Sunucu: Zemin etüdü nasıl yapılıyor?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: Zemin etüdü, jeofizik mühendisleri tarafından yapılır. Sondaj yöntemiyle zemin yapısı analiz edilir ve binanın ne kadar yük taşıyabileceği belirlenir. Ancak maalesef Türkiye'de zemin etüdü yapılmadan bina inşa edilen çok fazla örnek var.
Zemin Sıvılaşması Riski
Sunucu: Zemin sıvılaşması nedir ve ne kadar tehlikeli?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: Zemin sıvılaşması, deprem sırasında kumlu zeminlerin su ile doygun hale gelmesi ve binaların oturmasına neden olmasıdır. Bu durum özellikle kıyı bölgelerinde ciddi bir risktir. İzmir'de 2020 yılında yaşanan depremde bazı binaların zarar görmesinin nedeni zemin sıvılaşmasıydı.
Eski Binaların Durumu
Sunucu: Zemin etüdü olmayan eski binalarda ne yapılmalı?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: Zemin etüdü olmayan eski binalarda mutlaka zemin analizi yapılmalı ve binaların deprem dayanıklılığı test edilmelidir. Ancak bu süreç hem maliyetli hem de zaman alıcı olduğu için çoğu bina sahibi bu denetimi yaptırmıyor.
Q1: Kramer, S.L. (1996). "Geotechnical Earthquake Engineering." Prentice Hall.
Q1: Idriss, I.M., & Boulanger, R.W. (2008). "Soil liquefaction during earthquakes." Earthquake Engineering Research Institute.
Q2: Adalier, K., & Elgamal, A. (2004). "Mitigation of liquefaction and associated ground deformations." Engineering Geology, 72(3-4), 275-291.
Çelik Yapıların Avantajları
Sunucu: Çelik yapılar depreme daha dayanıklı mı?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: Çelik yapılar hafif ve esnek yapıları sayesinde deprem sırasında daha az hasar görebilir. Ancak bu, çelik yapıların her zaman güvenli olduğu anlamına gelmez. Çelik yapıların doğru şekilde inşa edilmesi ve zemin etüdü yapılması şarttır.
✅ Daha hafif yapı
✅ Daha esnek, deprem sırasında daha az zorlanır
✅ Hızlı inşa edilebilir
Çelik Yapıların Dezavantajları
Sunucu: Çelik yapıların riskleri nelerdir?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: Çelik yapıların en büyük dezavantajı korozyondur. 1999 depreminde yıkılan çelik yapıların %50'sinde korozyon tespit edildi. Ayrıca çelik yapılar zemin etüdü yapılmadan inşa edilirse, hafif olmaları nedeniyle devrilme riski taşır.
❌ Korozyon riski (1999 depreminde yıkılan binaların %50'sinde korozyon vardı)
❌ Zemin etüdü yapılmadan inşa edilirse devrilme riski
❌ Yangın riskine duyarlı
Betonarme Yapıların Avantajları
Sunucu: Peki betonarme yapıların durumu nasıl?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: Betonarme yapılar daha ağır ve daha rijit yapıları sayesinde zemine daha iyi tutunur. Ancak bu, betonarme yapıların her zaman güvenli olduğu anlamına gelmez. Betonarme yapılarda kullanılan beton kalitesi ve demir donatılar kritik öneme sahiptir.
✅ Daha ağır, zemine daha iyi tutunur
✅ Yangına daha dayanıklı
✅ Korozyona karşı daha dirençli
Betonarme Yapıların Dezavantajları
Sunucu: Betonarme yapıların riskleri nelerdir?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: Betonarme yapılarda en büyük risk düşük kalite beton ve yetersiz demir donatıdır. Maalesef Türkiye'de birçok binada beton kalitesi standardın altında ve demir donatılar yetersiz. Bu da depremde ciddi hasarlara yol açar.
❌ Düşük kalite beton riski
❌ Yetersiz demir donatı riski
❌ Daha ağır, deprem sırasında daha fazla zorlanır
Karşılaştırma Tablosu
| Özellik | Çelik Yapı | Betonarme Yapı |
|---|---|---|
| Ağırlık | Hafif | Ağır |
| Esneklik | Yüksek | Düşük |
| Deprem Dayanıklılığı | Yüksek (korozyon yoksa) | Yüksek (kaliteli beton kullanılırsa) |
| Korozyon Riski | Yüksek | Düşük |
| Yangın Dayanıklılığı | Düşük | Yüksek |
| İnşa Süresi | Hızlı | Yavaş |
| Maliyet | Yüksek | Orta |
Q1: Bruneau, M., et al. (2011). "Ductile design of steel structures." McGraw-Hill.
Q1: Paulay, T., & Priestley, M.J.N. (1992). "Seismic design of reinforced concrete and masonry buildings." John Wiley & Sons.
Q2: Elghazouli, A.Y. (2009). "Seismic design of buildings to Eurocode 8." CRC Press.
Deprem Haritalarının Amacı
Sunucu: Deprem haritaları nasıl oluşturuluyor?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: Deprem haritaları, geçmişteki deprem verilerine dayanarak hazırlanır. Ancak bu haritalar yalnızca tehlike gösterir, risk göstermez. Yani bir bölgede deprem olma olasılığını gösterir, ama o bölgedeki binaların ne kadar güvenli olduğunu göstermez.
Deprem haritaları yalnızca tehlikeyi gösterir. Risk, tehlike + bina dayanıklılığı + nüfus yoğunluğu ile hesaplanır.
2018 Deprem Haritası Güncellemesi
Sunucu: 2018'de güncellenen deprem haritası ne getirdi?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: 2018'de AFAD tarafından güncellenen deprem haritası, Türkiye'nin deprem tehlike düzeylerini daha detaylı gösteriyor. Ancak bu harita da yalnızca tehlikeyi gösteriyor, risk analizi için binaların dayanıklılığının da değerlendirilmesi gerekiyor.
Deprem Haritaları Yeterli mi?
Sunucu: Deprem haritaları yeterli mi?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: Hayır, yeterli değil. Deprem haritaları yalnızca genel bir fikir verir. Asıl önemli olan, her binanın tek tek risk analizinin yapılmasıdır. Örneğin, aynı sokakta yan yana duran iki binadan biri depremde yıkılabilirken diğeri ayakta kalabilir. Bunun nedeni zemin yapısı ve yapı kalitesidir.
Q1: Erdik, M., et al. (2004). "Earthquake risk assessment for Istanbul." Soil Dynamics and Earthquake Engineering, 24(8), 605-631.
Q1: Crowley, H., et al. (2012). "Probabilistic seismic loss estimation for structures in Turkey." Bulletin of Earthquake Engineering, 10(2), 495-530.
Q2: Demircioglu, M.B., et al. (2018). "Seismic hazard assessment for Turkey." Journal of Seismology, 22(1), 51-71.
Jeofizik Mühendislerinin Rolü
Sunucu: Belediyelerde jeofizik mühendisi çalıştırılması ne kadar önemli?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: Son derece önemli. Jeofizik mühendisleri, zemin etüdü ve deprem risk analizi konusunda uzmandır. Ancak maalesef birçok belediyede jeofizik mühendisi bulunmuyor. Bu durum, binaların zemin etüdü yapılmadan inşa edilmesine yol açıyor.
Zorunlu İstihdam Önerisi
Sunucu: Jeofizik mühendisi istihdamı zorunlu mu olmalı?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: Kesinlikle evet. Her belediyede en az bir jeofizik mühendisinin çalıştırılması zorunlu hale getirilmelidir. Bu sayede zemin etüdü ve risk analizi süreçleri daha sağlıklı yürütülür.
Mevcut Durum
Sunucu: Şu anda belediyelerde jeofizik mühendisi istihdamı zorunlu mu?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: Hayır, zorunlu değil. Ancak bazı büyükşehir belediyeleri kendi inisiyatifiyle jeofizik mühendisi istihdam ediyor. Bu uygulamanın tüm belediyelere yaygınlaştırılması gerekiyor.
Q1: FEMA (2015). "Rapid visual screening of buildings for potential seismic hazards." FEMA P-154.
Q2: Ansal, A., et al. (2010). "Loss estimation in Istanbul based on deterministic earthquake scenarios." Soil Dynamics and Earthquake Engineering, 30(12), 1459-1472.
Yapı Denetim Belgesi Sorgulama
Sunucu: Ev alırken veya kiralarken nelere dikkat etmeliyiz?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: İlk olarak mutlaka yapı denetim belgesi sorgulanmalıdır. Binanın hangi şirket tarafından denetlendiği ve ne zaman yapıldığı öğrenilmelidir. Ayrıca zemin etüdü raporu da mutlaka istenmelidir.
✅ Yapı denetim belgesi
✅ Zemin etüdü raporu
✅ Binanın yapım yılı
✅ Kullanılan malzeme kalitesi
✅ Deprem yönetmeliğine uygunluk belgesi
İnternet Üzerinden Sorgulamalar
Sunucu: Bu belgeler internet üzerinden sorgulanabilir mi?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: Evet, ÇEŞKO (Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Şikâyet ve Öneri Bilgi Sistemi) üzerinden yapı denetim belgeleri sorgulanabilir. Ancak her binanın kaydı sistemde olmayabilir, bu yüzden bina sahiplerinden belge istemek daha güvenilirdir.
Eski Binalarda Denetim
Sunucu: Yapı denetim sistemi olmadan inşa edilmiş eski binalar nasıl kontrol edilir?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: Maalesef birçok eski binada yapı denetim belgesi bulunmuyor. Bu binalarda yaşayanlar, deprem risk analizi yaptırarak binanın güvenliğini kontrol edebilir. Ancak bu süreç bina yönetiminin çoğunluk oyu ile gerçekleşir, ki bu da ciddi bir sorundur.
Q1: Calvi, G.M., et al. (2006). "Development of seismic vulnerability assessment methodologies." IUSS Press.
Q2: Bal, I.E., et al. (2008). "Detailed assessment of structural characteristics of Turkish RC building stock." Engineering Structures, 30(12), 3543-3553.
Yapı Denetim Belgesi ve Bina Kimlik Kartı
Sunucu: Yapı denetim belgesi nasıl kontrol edilebilir?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: Bazı belediyelerde bina kimlik kartı sistemi bulunmaktadır. Örneğin, Beylikdüzü'nde bazı binaların girişinde bina kimlik kartları yer almakta ve barkod okutularak binanın yaşı ve yapı denetim bilgileri öğrenilebilmektedir. Ancak bu uygulama tüm binalar için zorunlu olmalıdır.
Sunucu: Bina kimlik kartlarının yaygınlaştırılması neden önemli?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: Bazı binalar sadece dış cephe boyası ile yenilenmiş gibi gösteriliyor. Oysa binaların gerçek yapısal durumu ancak detaylı denetimle anlaşılabilir. Eğer bina kimlik kartı olmayan binalarda yaşamayı reddedersek, mal sahipleri ve yöneticiler zorunlu olarak bu denetimleri yaptıracaktır.
Bina Denetimi ve Risk Analizi
Sunucu: Binaların denetimi yetersiz mi kalıyor?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: Evet, maalesef bazı binaların risk durumu bilinmiyor. Örneğin, deprem risk analizi yaptırmak için bina yönetiminin çoğunluk oyu gerekiyor ve bazı malikler buna karşı çıkabiliyor. Oysa bu süreç bireylerin inisiyatifine bırakılmadan belli bir takvime bağlanarak tüm binaların deprem güvenliği kontrol edilmelidir.
Güçlendirme Seçenekleri
Sunucu: Binaları yıkıp yeniden yapmak yerine güçlendirme seçenekleri değerlendirilebilir mi?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: Kesinlikle. Mevcut binaların yıkılıp yeniden yapılması yerine güçlendirme çalışmaları daha ekonomik ve hızlı bir çözümdür. Ancak bunun için binaların risk durumlarının net bir şekilde belirlenmesi ve gerekli hukuki düzenlemelerin yapılması gerekir.
Deprem Öncesi Önlemlerin Etkisi
Sunucu: Deprem öncesi alınacak önlemler gerçekten büyük kayıpları önleyebilir mi?
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: Kesinlikle evet. Deprem öncesi yapılacak her önlem, afet sonrası maddi ve manevi kayıpları en az sekiz kat azaltır. Küçük maliyetlerle yapılacak bir denetim, ileride büyük felaketlerin önüne geçebilir.
Sunucu: Çok teşekkür ederiz hocam, değerli bilgileriniz için.
Prof. Dr. Ali Osman Öncel: Ben teşekkür ederim, iyi günler dilerim.
Q1: Porter, K.A. (2003). "An overview of PEER's performance-based earthquake engineering methodology." Proceedings of Ninth International Conference on Applications of Statistics and Probability in Civil Engineering.
Q1: Comerio, M.C. (2006). "Estimating downtime in loss modeling." Earthquake Spectra, 22(2), 349-365.
Q2: Sucuoglu, H., & Erberik, A. (2004). "Energy-based hysteresis and damage models for deteriorating systems." Earthquake Engineering & Structural Dynamics, 33(1), 69-88.
Ana Konular Özeti
Bu röportajda Prof. Dr. Ali Osman Öncel ile Türkiye'nin deprem gerçeği, fay hatları, yapı güvenliği ve bireysel önlemler üzerine kapsamlı bir değerlendirme yapıldı.
Temel Sonuçlar
- Tehlike vs Risk Ayrımı: Deprem haritaları yalnızca tehlike gösterir, risk ise bina dayanıklılığı ve nüfus yoğunluğunu da içerir
- Zemin Faktörü: Binaların üzerine inşa edildiği zemin, deprem güvenliği açısından yapı kadar önemlidir
- Deniz Fayları: Türkiye'nin deniz altındaki fay hatları hakkında yeterli bilgi bulunmuyor
- Denetim Süreçleri: Jeofizik mühendislerinin belediyelerde istihdamı zorunlu hale getirilmeli
- Bireysel Bilinç: Vatandaşlar yapı denetim belgelerini sorgulamalı
- Önlem Etkisi: Deprem öncesi yapılacak küçük yatırımlar, afet sonrası büyük felaketlerin önüne geçebilir
Politika Yapıcılara Öneriler
- Belediyelerde jeofizik mühendisi istihdamını zorunlu kılın
- Bina kimlik kartı sistemini tüm Türkiye'ye yaygınlaştırın
- Zemin etüdü olmayan eski binaların mutlaka incelenmesini sağlayın
- Deniz altı fay hatlarının detaylı araştırmasını hızlandırın
- Deprem risk analizi için bina yönetimi çoğunluk kararı şartını kaldırın
Bireylere Öneriler
- Ev alırken veya kiralarken mutlaka yapı denetim belgesi isteyin
- Bina kimlik kartı olmayan binalarda yaşamayı reddedin
- Yaşadığınız binanın zemin etüdü olup olmadığını sorgulayın
- Deprem bilincini artırın ve hazırlıklı olun
Q1: Bilham, R. (2009). "The seismic future of cities." Bulletin of Earthquake Engineering, 7(4), 839-887.
Q1: FEMA (2012). "Seismic performance assessment of buildings." FEMA P-58, Federal Emergency Management Agency.
Q2: Ozmen, H.B., & Inel, M. (2016). "Damage potential of earthquake records for RC building stock." Earthquakes and Structures, 10(6), 1315-1330.
Earthquake Reality and Risks in Turkey
This radio interview with Prof. Dr. Ali Osman Öncel provides a comprehensive analysis of Turkey's earthquake risks, fault lines, building safety, and individual protective measures.
Key Findings
- Hazard vs Risk: Earthquake maps show only hazard, not risk. True risk includes building durability and population density.
- Soil Analysis is Critical: The ground beneath buildings is as important as the structure itself.
- Underwater Faults Neglected: Underwater faults in the Aegean, Mediterranean, and Black Sea pose significant risks.
- Steel vs Concrete: Steel buildings are lighter but can topple without proper soil analysis. 50% of collapsed buildings in 1999 suffered from corrosion.
- Individual Responsibility: Citizens must demand building inspection certificates.
- Prevention Reduces Losses by 8x: Pre-earthquake measures can reduce post-disaster losses by at least eight times.
Recommendations
For Policymakers:
- Make geophysical engineers mandatory in municipalities
- Implement nationwide building ID card system
- Mandate soil surveys for all old buildings
- Accelerate underwater fault research
For Individuals:
- Always request building inspection certificates
- Refuse to live in buildings without ID cards
- Verify soil survey documentation
- Increase earthquake preparedness
This interview emphasizes that while earthquakes cannot be prevented, their impacts can be significantly reduced through proper planning, inspection, and individual responsibility.
Comments
Post a Comment