🌊 22 Mayıs 1766 Büyük Marmara Depremi — Analiz
22 Mayıs 1766 İstanbul
Zelzele-i Azime · 260 Yıllık Sismik Borç
Osmanlı İstanbulunu sarsan tarihin en yıkıcı Marmara depremlerinden biri — ve birikmiş ~3.7 metrelik kayma açığıyla bugün hâlâ gündemde.
Yazının Özü
22 Mayıs 1766 sabahı saat ~05:30'da Marmara Denizi'ni sarsan Zelzele-i Azime, Fatih Camii'nin kubbesini yıkmış, Boğaziçi'nde tsunami yaratmış ve yaklaşık 5.300 can almıştır. Beş farklı tarihsel katalog, episantri 28.3°E ile 29.5°E arasında ~120 km'lik bir belirsizlikle konumlandırmaktadır. 260 yıl sonra GPS verileriyle belirlenen ~3.7 metrelik kayma açığı, bu fay segmentinin hâlâ kilitli ve Mw 7.2–7.5 potansiyeli taşıdığını göstermektedir.
📍 Tam kaynak analizi, interaktif harita ve katalog karşılaştırması için aşağıdaki bağlantıya bakınız.
|
Mw 6.80
Medyan Büyüklük
AHEAD · 5 tarihsel katalog
|
~5.300
Can Kaybı Tahmini
Parsons (2004) derlemesi
|
|
2.5–4 m
260 Yıllık Kayma Açığı
Ergintav (2014) ~3.7 m · Meghraoui (2021) 2.5–4 m
|
~120 km
Episantr Yayılımı
28.3°E → 29.5°E · 5 katalog
|
Sabah ~05:30 — Zelzele-i Azime
Osmanlı kaynaklarına göre 1 dakikayı aşan sarsıntı İstanbul'u yerle bir etti. Sultan III. Mustafa çadıra çıktı; halk evlerini terketti. The Gazette alıntısı yapan kimliği belirsiz İngiliz gazetesi ilk 880 ölümü kayıt altına aldı.
Fatih Camii Kubbesi Çöktü — 100 Öğrenci
Fatih Camii'nin ana kubbesi çöktü; içerdeki yaklaşık 100 talebe mahsur kaldı. 4 Kasım 1766'da yeniden inşa başladı; 46 ay 10 gün süren inşaat ~Nisan 1770'te barok-klasik hibrit mimarisiyle tamamlandı.
Boğaziçi'nde Tsunami — Galata Kıyısı
Galata iskelelerinin büyük bölümü su altında kaldı; Marmara adaları yarıya kadar denize gömüldü. Timur (2023), İstanbul sahil şeridindeki tahribatı Osmanlı arşivlerinden belgeliyor.
+75 Gün — 5 Ağustos 1766 İkiz Deprem Mw ~7.6
Ganos segmenti 5 Ağustos 1766'da Mw ~7.6 ile kırıldı. Bu ikiz deprem serisi, 1766'yı Marmara'nın tüm sismik sistemini baştan aşağı zorlayan istisnai bir "deprem yılı" hâline getirdi.
Yeniden inşa mimarı: Mehmet Tahir Ağa — Sultan III. Mustafa'nın baş saray mimarı, 1767–1771. Eski temeller tamamen çöktüğü için sıfırdan inşa; mihrap yönü yeniden hesaplandı. Ana kubbe ~26 m'ye büyütüldü ancak külliye küçüldü. Demir kenet ve gelişmiş harç kullanıldı — ama 1894 depremi camiyi yine hasar gördürdü; sismik tasarım 20. yüzyıla kaldı.
Osmanlı Baroğu: Kıvrımlı silmeler, kabuk motifleri, S-kıvrımları — Avrupa Baroğu'nun geleneksel Osmanlı şemasıyla birleşimi. Kubbe ve minare korundu; dışa Barok detay eklendi → "hibrit" mimari.
Aynı deprem, aynı şehirde iki ikonik yapıya neden bu kadar farklı davrandı? Cevap büyüklükte değil, zemin jeolojisi ve kümülatif yapısal yorgunlukta gizlidir:
| Etken | ❌ Fatih Camii — Yıkıldı | ✅ Ayasofya — Ayakta Kaldı |
|---|---|---|
| Zemin | Alüvyal dolgu — sismik amplifikasyon, sıvılaşma riski | Sarayburnu kaya platformu — rijit temel, amplifikasyon yok |
| Yapı yaşı (1766) | 296 yıl — 4 büyük depremden birikmiş "kümülatif yorgunluk" | 1.228 yıl — ama 17 büyük onarımla sürekli güçlendirilmiş |
| Onarım yaklaşımı | "Vaz-ı kadim üzere" — zemin sorununa dokunulmadan yüzeysel tamir | Mimar Sinan dahil yapısal hesap + kubbe güçlendirmesi |
| Sonuç | Kubbe tamamen çöktü; 100 öğrenci | Ağır hasar (Io 8–9), ancak ayakta kaldı |
Ders: Sismik kaderi belirleyen yalnızca depremin büyüklüğü değil; zemin sınıfı + yapı yaşı + birikmiş hasar tarihi bir araya geldiğinde ortaya çıkan sistemik kırılganlıktır.
| Kriter | 1509 — Kıyamet-i Suğrâ | 1766 — Zelzele-i Azîme |
|---|---|---|
| Mw | ~7.1 | ~6.8 – 7.1 |
| Şiddet (Io) | 10 — Maksimum yıkım | 8 — Ağır hasar |
| Can kaybı | Binlerce · kesin belirsiz | ~5.300 (Parsons, 2004) |
| Fatih Camii | Kubbe yarıldı; sütunlarda derin çatlak — çökmedi | Kubbe tamamen çöktü; 100 öğrenci |
| Diğer camiler | ~109 cami hasar/yıkık; şehir geneli minare devirmeleri | 4 büyük cami + 273 küçük cami/hamam |
| Coğrafi etki | İstanbul + Trakya + Ege adaları | İstanbul + Edirne (sınırlı) |
Sonuç: Io 10 ile 8 arasındaki fark yaklaşık 10× daha yüksek yüzey enerjisine karşılık gelir; 1509 hem daha şiddetli hem de daha geniş alana yayılmıştır. "Kıyamet-i Suğrâ" etiketi — suğrâ (küçük) nitelendirmesine karşın — kolektif travmanın büyüklüğünü yansıtır.
Paradoks: Daha güçlü olan 1509 Fatih'in kubbesi çöktürmedi; 1766 çökertti. Nedeni kümülatif yorgunluktur: 1509'da yapı 40 yaşında ve "taze"ydi; 1766'da dört büyük sarsıntının birikimiyle "tükenme noktası"na ulaşmıştı.
Episantr Bilmecesi
5 tarihsel katalog episantri 28.3°E (Ambraseys) ile 29.5°E (SHEEC) arasında ~120 km'lik farkla konumlandırıyor. Makrosismik back-projection yönteminin epistemik belirsizliğinin klasik örneği.
Birincil Kayıtlar
Osmanlı kadı sicilleri + kimliği belirsiz İngiliz gazetesi (The Gazette alıntısı, 22 Mayıs 1766 Perşembe doğrulanmış). Sultan Ahmed minaresi, Yedikule kulelerinin yıkımı, 880 ilk kayıp belgelenmiş.
Stokastik Simülasyon
Yenihayat (2022) EXSIM12 modeliyle 1766 depremini test etti: en düşük hata Orta Marmara Fayı (CMF) için elde edildi. S1: 28.88°E Mw 7.0 · S2: 28.43°E Mw 7.1 · Derinlik 5 km.
260 Yıl Sonra · Sismik Borç
Ergintav vd. (2014) GPS verileri ~3.7 metrelik kayma açığını ortaya koyuyor. Bu fay segmenti hâlâ kilitli; birikmiş enerji Mw 7.2–7.5 potansiyeli taşıyor.
Modern sismoloji öncesi tarihsel depremlerin dış merkez lokasyonu, sismometre kaydıyla değil; o dönemin hasar dağılım raporlarından (macroseismic data — MMI) geriye hesaplanarak (back-projection) elde edilir. Bu yöntem, tarihsel bilginin kalitesine ve kullanılan sönümlenme (attenuation) modeline bağlı olduğundan farklı araştırma grupları aynı deprem için önemli ölçüde ayrışan episantrlar üretebilmektedir.
22 Mayıs 1766 depremi bu durumun klasik örneğidir: 5 tarihsel katalog, episantri ~120 km'lik bir koridor boyunca dağıtmaktadır. Ambraseys (2002) batıda 28.3°E'yi gösterirken SHEEC/EPICAv1.1 doğuda 29.5°E'yi işaret etmektedir. Medyan değer ise 29.050°E olarak hesaplanmıştır (MAD ±0.232°).
Yöntem notu: GPS hızları (~22.5–24.5 mm/yıl) yalnızca güncel deformasyon hızını ölçer; geçmiş kırık tarihçesi Ambraseys (2002, 2009) kataloğundan alınır. 22 Mayıs 1766 (Ms ~7.1) ve 5 Ağustos 1766 (Ms ~7.2) depremlerinden bu yana birikmiş açık, seçilen tekrarlanma aralığına (Ti) göre değişmektedir:
| Ti (yıl) | Kayma (m) | Beklenen Mw | Uzunluk |
|---|---|---|---|
| 251 | 2.5 | 7.40 | ~130 km |
| 300 | 3.0 | 7.45 | ~130 km |
| 350 | 3.5 | 7.50 | ~130 km |
| 400 | 4.0 | 7.54 | ~130 km |
Meghraoui, M., vd. (2021). The slip deficit on the North Anatolian Fault. JGR: Solid Earth, 126(8), e2020JB021380. | GPS hızı: ~22.5–24.5 mm/yr · Son kırık: 1766 · Segment: ~130 km
Pratik hız: Ti = 250 yıl senaryosunda 2.5 m ÷ 250 yıl ≈ ~10 mm/yr ortalama açık birikme hızı — toplam GPS hızının (~22.5 mm/yr) kısmi kilitlenme fraksiyonuyla (~0.4–0.5) tutarlı.
| Kaynak | Enlem (°N) | Boylam (°E) | Mw / Ms | Bölge |
|---|---|---|---|---|
| SHEEC/EPICAv1.1 | 40.837 | 29.463 | Mw 6.76 ±0.38 | Adalar Seg. — Doğu ucu |
| Papazachos (2003) | 40.800 | 29.100 | Mw 7.10 | Adalar Seg. — Orta kesim |
| Soysal vd. (1981) | 41.000 | 29.000 | Ms 6.80 | İstanbul Boğazı — Kuzey |
| Shebalin vd. (1974) | 41.000 | 29.000 | Io 9 | İstanbul Boğazı — Kuzey |
| Ambraseys (2002) | 40.800 | ~28.300 | Ms ~7.1 | Orta/Batı Marmara |
- Ambraseys, N. N. (2002). The seismic activity of the Marmara Sea region over the last 2000 years. Bulletin of the Seismological Society of America, 92(1), 1–18.
- Ambraseys, N. N., & Finkel, C. (1991). Long-term seismicity of Istanbul and the Marmara Sea region. Terra Nova, 3, 527–539.
- Ambraseys, N. N., & Finkel, C. (1995). The seismicity of Turkey and adjacent areas: A historical review, 1500–1800. Muhittin Salih Eren.
- Ergintav, S., Reilinger, R. E., Çakmak, R., Floyd, M., Cakir, Z., Doğan, U., King, R. W., McClusky, S., & Özener, H. (2014). Istanbul's earthquake hot spots: Geodetic constraints on strain accumulation along faults in the Marmara seismic gap. Geophysical Research Letters, 41(16), 5783–5788. https://doi.org/10.1002/2014GL060985
- Hubert-Ferrari, A., Barka, A., Jaques, E., Nalbant, S. S., Meyer, B., Armijo, R., Tapponnier, P., & King, G. C. P. (2000). Seismic hazard in the Marmara Sea region following the 17 August 1999 İzmit earthquake. Nature, 404, 269–273.
- İstanbul Büyükşehir Belediyesi (2020). İstanbul ili Güngören ilçesi olası deprem kayıp tahminleri kitapçığı. Deprem Risk Yönetimi ve Kentsel İyileştirme Daire Başkanlığı.
- Mazlum, D. (2011). XVIII. yüzyılın ikinci yarısında Marmara Bölgesinde depremler ve 22 Mayıs 1766 İstanbul depremi: Osmanlı arşiv belgeleri ışığında yapı onarımları [Yayımlanmış doktora tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi].
- Meghraoui, M., Aksoy, M. E., Akyüz, H. S., Ferry, M., Dikbaş, A., & Altunel, E. (2021). The slip deficit on the North Anatolian Fault (Turkey) in the Marmara Sea: Insights from paleoseismology and geodesy. Journal of Geophysical Research: Solid Earth, 126(8), e2020JB021380. https://doi.org/10.1029/2020JB021380
- Murru, M., Akinci, A., Falcone, G., Pucci, S., Console, R., & Parsons, T. (2016). M ≥ 7 earthquake rupture forecast and time-dependent probability for the Sea of Marmara region, Turkey. Journal of Geophysical Research: Solid Earth, 121(4), 2679–2707. https://doi.org/10.1002/2015JB012595
- Papazachos, B. C., & Papazachou, C. B. (2003). The earthquakes of Greece (3. bs.). Ziti Publications.
- Parsons, T. (2004). Recalculated probability of M ≥ 7 earthquakes beneath the Sea of Marmara, Turkey. Journal of Geophysical Research: Solid Earth, 109(B5), B05304. https://doi.org/10.1029/2003JB002667
- Shimazaki, K., & Nakata, T. (1980). Time-predictable recurrence model for large earthquakes. Geophysical Research Letters, 7(4), 279–282. https://doi.org/10.1029/GL007i004p00279
- Soysal, H., Sipahioğlu, S., Kolçak, D., & Altınok, Y. (1981). Türkiye ve çevresinin tarihsel deprem kataloğu (M.Ö. 2100 – M.S. 1900). TÜBİTAK Yayınları.
- Timur, E. (2023). XVIII. yüzyılın ikinci yarısında Marmara bölgesinde depremler [Yayımlanmış yüksek lisans tezi, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. Danışman: Prof. Dr. Kamil Çolak.
- Yenihayat, N. (2022). Constraining source properties of the 1509, 1766 and 1894 Istanbul earthquakes [Doktora tezi, Boğaziçi Üniversitesi]. Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü.
- Öncel, A. O., & Wilson, T. (2006). Evaluation of earthquake potential along the Northern Anatolian Fault Zone in the Marmara Sea using comparisons of GPS strain and seismotectonic parameters. Tectonophysics, 418(3–4), 205–218. https://doi.org/10.1016/j.tecto.2006.02.006
- Öncel, A. O. (2024). A scientific perspective on goodness: From P-waves to collective reflexes in disaster science. Pratik Boyut, 95–128.
Comments
Post a Comment