⚡ Sosyal Fay Hatları: Risk ve Kırılganlık

Sosyal Fay Hatları

İftira, Risk ve Modern Toplumların Kırılganlığı

Prof. Dr. Ali Osman Öncel
İstanbul Üniversitesi–Cerrahpaşa

04 Ocak 2026

📄 Makale Özeti

Bu çalışmada iftira, deprem bilimi metaforuyla “sosyal fay hattı” olarak ele alınıyor. Risk toplumu teorisi, ikincil travma ve etik erken uyarı sistemleri bağlamında sosyal kırılganlık inceleniyor.

Deprem bilimi bize gösterir ki, gerçek tehlike yalnızca fay hatlarında değil, ihmal edilen bilgi alanlarındadır.

🌋⚖️ Sosyal Fay Hatları

İftira, Risk ve Modern Toplumların Kırılganlığı

Prof. Dr. Ali Osman Öncel
İstanbul Üniversitesi–Cerrahpaşa

İftira, modern toplumlarda görünmez bir “sosyal fay hattı” gibi işler: sessizce biriken güvensizlik, kriz anlarında ani ve yıkıcı kırılmalara dönüşür. Deprem bilimi metaforuyla ele alınan bu disiplinlerarası çalışma, iftiranın sosyal, psikolojik ve ekonomik etkilerini risk toplumu teorisi, ikincil travma ve etik erken uyarı sistemleri üzerinden inceliyor.

Anahtar Kelimeler: iftira, sosyal fay hattı, sosyal sismoloji, risk toplumu, ikincil travma, etik erken uyarı

🧠 Düşünce Atölyesi: İftira neden “sosyal fay hattı” olarak tanımlanıyor? Bu metafor toplumdaki hangi dinamikleri en iyi açıklıyor?

William Shakespeare’in “Buz kadar lekesiz, kar kadar temiz olsan bile, iftiradan kurtulamazsın” sözü, iftiranın evrensel tehlikesini vurgular. İftira, bireyin sosyal konumunu, mesleki hayatını ve ruhsal sağlığını derinden etkileyen bir olgudur. Günümüzde sosyal medya ile birlikte iftira vakaları hem sıklık hem de etki açısından artmıştır.

Sosyal sismoloji perspektifiyle bakıldığında, iftira bir “görünmez fay hattıdır”: güven erozyonu birikir, kırılma anında toplumsal yapıyı sarsar.

🧠 Düşünce Atölyesi: Sosyal medyanın iftiranın yayılma hızını nasıl değiştirdiğini düşünüyorsunuz?

Türk Ceza Kanunu’nun 267. maddesine göre iftira, yetkili makamlara ihbar veya şikâyet yoluyla ya da basın ve yayın araçlarıyla, bir kimseye işlemediği bilinen bir suçu isnat etmektir. Bu suç, hem bireyin onurunu hem de adalet mekanizmasının güvenilirliğini zedeler.

İftira, toplumsal ilişkilerde güven erozyonuna ve bölünmeye yol açar. İbn Haldun’un “Toplumlar arasında güven ancak adaletle sağlanır” sözü, iftiranın sosyal dokuyu nasıl tahrip ettiğini açıklar. Mesnevi’de ise “İftira edilen kişi toplumda yalnızlaşır ve itibar kaybeder” ifadesiyle bu durumun toplumsal bütünlüğü bozduğu belirtilir.

🧠 Düşünce Atölyesi: Günümüzde “sessiz çoğunluk” nasıl oluşuyor ve iftira bu süreçte hangi rolü oynuyor?

İftiraya maruz kalan bireyler ağır psikolojik travmalar yaşar: yoğun kaygı, depresyon ve intihar düşünceleri yaygın görülür. Ekonomik kriz dönemlerinde bu etkiler daha da şiddetlenir.

İkincil travma: Doğrudan hedef olmayan bireyler bile korku, sessizlik ve oto-sansür geliştirir; bu, toplumda “sessiz çoğunluk” oluşumuna yol açar.

🧠 Düşünce Atölyesi: İkincil travma kavramı neden modern toplumlarda daha belirgin hale geliyor?

Ekonomik belirsizlik dönemlerinde iftira, iş kaybı, istihdam zorlukları ve maddi çöküşe neden olur. Bu durum bireyleri sosyal hayattan daha da izole eder. Araştırmalar, ekonomik krizlerin boşanma ve intihar oranlarını artırdığını göstermektedir.

Küresel çalışmalar, sosyal medyada iftiranın ruhsal sağlığı olumsuz etkilediğini, ekonomik belirsizlikte iftira vakalarının arttığını ve toplumsal huzursuzluğu tetiklediğini ortaya koymaktadır.

Deprem Bilimi	İftira / Sosyal Risk
Erken Uyarı Sistemleri	Şeffaflık ve Etik Uyarı Mekanizmaları
Artçı Sarsıntılar	Uzun Süreli İtibar Hasarı
Fay Hattı	Güven Erozyonu

🧠 Düşünce Atölyesi: Bu tablodaki paralellikler size hangi önlemleri öneriyor?

Deprem biliminde fay hatları, enerjinin biriktiği ancak uzun süre görünmez kalan yapılardır. Toplumlarda ise iftira, dedikodu ve güvensizlik benzer biçimde sessizce birikir. Bu birikim, kriz anlarında ani ve yıkıcı sosyal kırılmalara yol açar.

Nasıl ki yapı stokunun zayıflığı bir depremi afete dönüştürüyorsa, kurumsal şeffaflığın ve etik kültürün zayıflığı da sosyal krizleri derinleştirir.

Ulrich Beck’in “Risk Toplumu” kavramı burada kilit rol oynar: “Bilim insanlarının sustuğu toplumlarda riskler azalmaz; yalnızca görünmez olur.”

İftira ve itibarsızlaştırma mekanizmaları, bilim insanlarının suskunlaşmasına yol açar. Bu durum, afetlere hazırlıksızlık ve bilgi üretiminde gerileme gibi toplumsal maliyetler doğurur.

Bilim insanının sorumluluğu yalnızca veri üretmek değil, bilginin çarpıtılmasına karşı da direnç göstermektir. Bilimsel suskunluk, çoğu zaman dolaylı bir onay biçimine dönüşür.

İftira, akademide oto-sansür ve liyakat erozyonuna yol açar; bu da “sessiz faylar”ın kırılmadan önce fark edilmemesine neden olur.

Deprem bilimi bize gösterir ki, gerçek tehlike yalnızca fay hatlarında değil, ihmal edilen bilgi alanlarındadır. İftira, yalnızca bireyi değil; toplumun risk algısını, bilimsel reflekslerini ve geleceğe hazırlığını da tahrip eder.

“Depremler doğanın, iftira ise insanın eseridir. Doğa ile mücadele edemeyiz; ama toplumsal yıkımı önlemek bizim sorumluluğumuzdur.”

“Uyarı sistemleri susturulursa, yıkım kaçınılmaz olur.” Toplumsal bilinç, etik erken uyarı mekanizmaları ve bilimsel özgürlük, bu sosyal depremlere karşı en güçlü kalkanlardır.

🧠 Düşünce Atölyesi: Toplum olarak hangi “etik erken uyarı sistemleri”ni geliştirmeliyiz?

Slander acts like an invisible “social fault line” in modern societies: accumulated distrust suddenly turns into devastating ruptures during crises. This interdisciplinary study examines the social, psychological, and economic impacts of slander through risk society theory, secondary trauma, and ethical early warning systems, using seismology as a metaphor.

Key insight: Just as weakened building stock turns an earthquake into a disaster, lack of institutional transparency and ethical culture deepens social crises.