📘 Sorumlu Düşünme Arayüzleri
Epistemik Sorumluluk Arayüzleri İnsan–Yapay Zekâ Arasında Ritüelleşmiş Katmanlı Düşünme Tasarımı
Abstract
Contemporary AI-supported decision environments accelerate cognitive processes while often diminishing depth, responsibility, and ethical reflection. This study introduces the Reflective Decision Matrix (RDM MASTER v36.6), a ritualized epistemic interface designed to counter this trend.
RDM structures human reasoning into three layers: technical analysis, systemic expansion, and ethical reflection. Deliberate cognitive friction, micro-pauses, and responsibility thresholds guide users toward awareness rather than speed. The system positions AI as a reflective companion rather than an authoritative substitute.
A case application on the Marmara earthquake scenario demonstrates how the approach surfaces not only technical risks but also societal inequities, infrastructural vulnerabilities, and ethical obligations. The findings suggest that ritualized layered cognition offers a viable pathway for responsible human–AI co-decision in high-stakes domains.
Özet
Günümüz yapay zekâ destekli karar ortamları, bilişsel süreçleri hızlandırırken çoğu zaman derinlik, sorumluluk ve etik muhasebeyi geri plana iter. Bu çalışma, bu eğilime karşı geliştirilen Reflective Decision Matrix (RDM MASTER v36.6) adlı ritüelleştirilmiş bir epistemik arayüzü tanıtmaktadır.
RDM, insan düşünmesini üç katmanlı bir yapıya ayırır: teknik analiz, sistemik genişletme ve etik yansıma. Bilinçli olarak tasarlanmış bilişsel sürtünmeler, mikro-duraklar ve sorumluluk eşikleri sayesinde kullanıcıyı hızdan ziyade farkındalığa yönlendirir. Sistem, yapay zekâyı karar veren bir otorite olmaktan çıkarıp düşünsel bir yoldaş konumuna yerleştirir.
Marmara Depremi senaryosu üzerinden yapılan örnek uygulama, bu yaklaşımın yalnızca teknik riskleri değil; toplumsal eşitsizlikleri, altyapı kırılganlıklarını ve etik yükümlülükleri de görünür kıldığını göstermektedir. Bulgular, ritüel katmanlı bilişin yüksek riskli alanlarda sorumlu insan–AI ortak karar alma için uygulanabilir bir yol sunduğunu ortaya koyar.
1. Giriş
Dijital karar destek sistemleri günümüzde hız, otomasyon ve verimlilik üzerine inşa edilmektedir. Ancak bu avantajlar çoğu zaman bilişsel sorumluluğun sessizce devredilmesine yol açar. Kullanıcılar, kararların epistemik dayanaklarını, belirsizliklerini ve etik sonuçlarını yeterince tartışmadan kabul etme eğilimine girer.
Özellikle afet yönetimi, kent planlama ve kamu politikaları gibi yüksek riskli alanlarda bu durum ciddi sonuçlar doğurabilir. Sorun veri eksikliği değil; düşünmenin yapılandırılmamış olmasıdır.
Bu çalışma, karar arayüzlerinin düşünmeyi yavaşlatan, görünür kılan ve sorumluluğu geri veren ritüel epistemik alanlar olarak yeniden tasarlanabileceğini savunur. RDM MASTER v36.6 bu fikri somutlaştıran bir sistemdir.
2. Teorik Arka Plan
2.1 Epistemik Sorumluluk
Epistemik sorumluluk, bilginin yalnızca doğru olmasından değil; nasıl üretildiği, hangi varsayımlara dayandığı ve hangi sonuçlara yol açtığının farkında olunmasından doğar (Code, 1987; Grasswick, 2018). RDM, bu sorumluluğu sistematik olarak görünür kılar.
2.2 Kasıtlı Bilişsel Friksiyon
“İstenen zorluklar” yaklaşımından (Bjork & Bjork, 2011) beslenen RDM, kullanıcıyı bilinçli olarak yavaşlatır. Karakter sınırları, aşamalı ilerleme ve yönlendirici sorular düşünmeyi derinleştirir.
2.3 Ritüel Tasarım
Ritüeller, sıradan eylemleri anlam yüklü süreçlere dönüştürür (Bell, 1997). RDM’de manifesto kabulü, katman geçişleri ve sentezleme adımları, dijital etkileşimi bilinçli bir düşünme pratiğine dönüştürür.
3. Sistem Tasarımı: RDM MASTER v36.6
RDM MASTER v36.6, tek sayfalık bir web uygulaması olarak tasarlanmıştır. HTML, CSS ve saf JavaScript kullanılarak geliştirilmiş; dış bağımlılıklar minimumda tutulmuştur.
Sistem beş temel aşamadan oluşur:
- Sorumluluk Eşiği (manifesto kabulü)
- Bağlam Seçimi (vaka + disiplin)
- Katmanlı Epistemik Analiz
- Otomatik Üst-Anlatı Sentezi
- Arşivleme (kolektif bellek)
4. Katmanlı Biliş Modeli
- 1. Katman – Teknik Analiz: Disipline özgü teknik değerlendirme
- 2. Katman – Sistemik Genişletme: Sosyal, ekonomik ve yapısal etkiler
- 3. Katman – Etik Sorumluluk: Dışlanan sesler, varsayımlar ve sonuçlar
Her katman tamamlandığında sistem otomatik bir üst-anlatı üretir. Böylece kullanıcı kendi düşünsel yolculuğunu dışsallaştırılmış bir bütün olarak görür.
5. Vaka Çalışması: Marmara Depremi
Afet/Jeoloji/Jeofizik uzmanı perspektifiyle yapılan analiz, Coulomb gerilme aktarımından başlayarak altyapı kırılganlıkları ve sosyoekonomik eşitsizliklere uzanmıştır. Üçüncü katmanda ise temsil edilmeyen gruplar (kıyı yerleşimleri, düşük gelirli nüfus, göçmenler) tartışmaya dahil edilmiştir.
Ortaya çıkan sentez, teknik bilginin etik sorumlulukla birleştiği çok katmanlı bir risk haritası sunmuştur.
6. Tartışma
RDM MASTER; eğitimde, kamusal karar süreçlerinde ve disiplinlerarası çalışmalarda uygulanabilir bir düşünme mimarisi sunar. Yapay zekâyı karar verici değil, yansıtıcı bir ortak hâline getirir.
Her ne kadar ritüel yorgunluğu veya şablonlaşma riski bulunsa da, sistem epistemik sorumluluğu görünür kılan nadir arayüz örneklerinden biridir.
7. Sonuç ve Gelecek Çalışmalar
RDM MASTER v36.6, insan–AI etkileşimini hızdan çok bilinç, verimden çok sorumluluk eksenine taşımayı hedefler. Ritüel katmanlı biliş, geleceğin karar ortamları için güçlü bir tasarım ilkesi sunmaktadır.
Gelecek çalışmalar; çok kullanıcılı senaryolar, çatışma haritalama ve uzun vadeli bilişsel etkilerin ölçümü üzerine yoğunlaşacaktır.
References
- Bell, C. (1997). Ritual: Perspectives and Dimensions. Oxford University Press.
- Bjork, R. A., & Bjork, E. L. (2011). Making things hard on yourself, but in a good way: Creating desirable difficulties to enhance learning. In M. A. Gernsbacher, R. W. Pew, L. M. Hough, & J. R. Pomerantz (Eds.), Psychology and the real world: Essays illustrating fundamental contributions to society (pp. 56–64). Worth Publishers.
- Code, L. (1987). Epistemic Responsibility. University Press of New England.
- Grasswick, H. (2018). Epistemic responsibility in science. In K. Crasnow & A. Intemann (Eds.), The Routledge Handbook of Feminist Philosophy of Science (pp. 193–202). Routledge.
Canlı uygulama:
https://aliosmanoncel.blogspot.com/p/rdm-master.html
Comments
Post a Comment