🌍 Deprem Bilimi için Yapay Zekâ

📹 Rehberin Özet Videosu (2 dakika)

Videoyu izleyerek rehberin ana hatlarını 2 dakikada öğrenin!

🌍📡 Deprem Bilimi ve Doğa Çalışmaları İçin Yapay Zekâ Rehberi

ChatGPT, Perplexity, Claude, Gemini ve Grok ile Akıllı Kullanım

Prof. Dr. Ali Osman Öncel
Sismoloji, Deprem Tehlikesi ve Afet Yönetimi Perspektifinden Bir Kullanım Kılavuzu
Sürüm: Ocak 2026 – Genişletilmiş Edisyon

Önemli Uyarı: Bu rehber, yapay zekâ araçlarının deprem biliminde yardımcı olarak nasıl kullanılacağını gösterir. Ancak:

• Deprem tahmin aracı değildir.
• Magnitüd, zaman veya yer öngörüsü üretmez.
• Resmî kurumların (AFAD, Kandilli, USGS) yerini almaz.
• Hukuki veya idari kararların tek dayanağı olamaz.
• Kritik kararlar her zaman insan uzmanlığı ve resmi verilere dayanmalıdır.

“AI doğru sorulmadığında değil, yanlış yetki verildiğinde tehlikelidir.”

Deprem bilimi, yüksek hacimli teknik veri ile toplumsal kriz yönetimini aynı anda içeren disiplinlerarası bir alandır. Yapay zekâ araçları, bu karmaşıklığı yönetmede güçlü birer yardımcı haline gelmiştir.

⚡ Hızlı Başlangıç – 10 Dakikada Kullan

1. ChatGPT: Olay özeti ve teknik çerçeve oluşturun.
2. Perplexity: Bilgileri kaynaklı olarak doğrulayın.
3. Grok: Sosyal medyadaki yanlış bilgi ve kaygıları tarayın.
4. Claude: Uzun rapor veya yönetmelikleri özetleyin.
5. Gemini: Harita ve ekip dokümanlarını entegre edin.

Rehberin Amacı: Teknik analizden kriz iletişimine, saha çalışmasından akademik yazıma kadar tüm süreçlerde AI'yi verimli, güvenli ve etik kullanmak.

Deprem ve doğa çalışmaları için aşağıdaki önceliklendirme, hem teknik analiz hem de toplumsal boyutu birlikte düşünen bir bakış açısına dayanıyor.

Öncelik	AI Aracı	Temel Rol	Deprem Bilimi İçin Ana Katkı	Riskler ve Dikkat Noktaları
1	ChatGPT	Analist & Kodlayıcı	Çok modlu analiz, Python kodları, görsel/saha fotoğrafı yorumlama, eğitim ve rapor üretimi.	Görsel yorumlamada bağlam eksikliği olabilir; kod çıktıları mutlaka test edilmelidir.
2	Perplexity	Kaynak Denetçisi	Kaynaklı literatür taraması, güncel kurum verilerinin doğrulanması, akademik referanslar.	Kaynakların güvenilirliğini yine de manuel olarak kontrol etmek gerekir.
3	Claude	Derin Okuyucu	Uzun raporlar, yönetmelikler, saha notları ve teknik metinlerin ayrıntılı analizi.	Çok uzun metinlerde bazı nüanslar gözden kaçabilir; özetler insan denetimi gerektirir.
4	Gemini	Harita & Workspace Entegratörü	Google ekosistemiyle entegre harita, doküman ve ekip içi iş akışı yönetimi.	Google hesabına bağlıdır; veri gizliliği ve erişim izinlerine dikkat edilmelidir.
5	Grok	Toplumsal Nabız Okuyucu	Sosyal medya trendleri, yanlış bilgi tespiti ve kriz sonrası halk tepkisinin takibi.	Sosyal medya verisi gürültülüdür; yanlış pozitifler ve önyargılı örneklem riski vardır.

🧠 Düşünce Atölyesi: Kendi araştırma veya kriz senaryonuzda bu beş rolü; jeoloji, inşaat mühendisliği, afet yönetimi, sosyoloji ve iletişim disiplinleriyle nasıl eşleştirirdiniz?

Deprem bilimi açısından ChatGPT, hem teknik analiz hem de eğitim/içerik üretimi tarafını aynı anda taşıyan bir “merkez istasyon” gibi çalışır. Metin, görsel, kod ve tabloyu tek bir akışta birleştirebildiği için, tek başına küçük bir araştırma asistanı rolünü üstlenebilir.

Öne Çıkan Kullanım Alanları:

• Python ile sismik veri analizi: ivme kayıtlarının okunması, spektral analiz, basit hazard hesapları.
• Harita ve görsel yorumlama: fay zonları, sıvılaşma bölgeleri, hasar dağılım haritaları.
• Saha fotoğraflarından gözlemsel sınıflama: yapı hasarı düzeyi, yüzey kırığı / sıvılaşma bulguları.
• Eğitim içeriği üretimi: ders notu, Edu Panel, atölye soruları, sınav tarzı egzersizler.
• Rapor ve politika taslakları: teknik rapor iskeleti, yönetici özeti, risk iletişimi metinleri.

Pratik Senaryo – Saha Fotoğrafından Rapor Taslağına:

1. Fotoğraf: Saha fotoğrafını yükleyip “yapısal hasar sınıflaması” iste.
2. Analiz: Gözlemsel bulguları (çatlak, göçme, korozyon vb.) çıkarmasını iste.
3. Kod: Benzer hasarları içeren bir veri seti için Python analiz kodu talep et.
4. Rapor: Çıkan bulguları bir teknik saha raporu taslağına dönüştürmesini iste.

Hızlı Özet:

• Çok modlu (metin + görsel + kod) analizde lider.
• Saha fotoğraflarından hızlı gözlemsel rapor üretimi.
• Eğitim ve teknik rapor taslağı için ideal.
• Kod ve görsel yorumlamalarda mutlaka insan denetimi şart.

🧠 Düşünce Atölyesi: ChatGPT’yi, deprem sonrası ilk 24 saatte; hangi minimum veri setiyle en anlamlı “hızlı durum değerlendirme raporu” üretecek şekilde kurgulardınız?

Deprem bilimi gibi hızla güncellenen bir alanda, “Son çalışma ne diyor?” ve “Bu bilgi gerçekten nereden geliyor?” soruları kritik önem taşır. Perplexity, verdiği hemen her yanıtı kaynaklarla desteklediği için, sizin için doğal bir literatür ve veri denetçisi rolüne oturur.

Nerelerde Kullanılır?

• Bilimsel makale taraması: belirli bir fay, bölge veya yöntem hakkında güncel literatür bulma.
• Kurum verisi doğrulama: AFAD, USGS, EMSC gibi kaynaklardaki sayısal verileri çapraz kontrol etme.
• Yönetmelik ve kılavuz karşılaştırması: farklı ülkelerin deprem yönetmeliklerinin ana farklarını özetletme.
• Akademik yazı hazırlığı: giriş bölümü için güncel referans listesi önerisi.

Pratik Senaryo – Hızlı Literatür + ChatGPT Entegrasyonu:

1. Perplexity: Belirli bir fay zonu veya deprem tehlike modeli hakkında en güncel 5–10 makaleyi iste.
2. Kaynak Al: Referans listesini ve kısa özetleri kopyala.
3. ChatGPT: Bu özetleri verip, bir literatür özeti bölümü taslağı iste.

Hızlı Özet:

• Kaynaklı araştırma ve doğrulama için en güvenilir araç.
• Güncel literatür taraması ve kurum verisi kontrolü.
• Kaynak kalitesini yine de manuel doğrulamak gerekir.

🧠 Düşünce Atölyesi: Deprem tehlike haritalarının güncellenmesinde; hangi adımı mutlaka “kaynaklı” bir araçla (Perplexity vb.) doğrulamak gerektiğini düşünüyorsunuz?

Deprem bilimi yalnızca kısa notlar değil; çoğu zaman yüzlerce sayfalık raporlar, yönetmelikler ve saha dokümantasyonu gerektirir. Claude, çok uzun metinleri tek seferde alabilme kapasitesiyle bu alanda güçlü bir “derin okuyucu”dur.

Öne Çıkan Kullanımlar:

• Yönetmelik okuma: Deprem yönetmeliklerinin belirli bölümlerini karşılaştırmalı olarak özetletme.
• Uzun saha raporları: onlarca sayfalık saha raporlarından, karar vericiye yönelik 2–3 sayfalık yönetici özeti üretme.
• Etik ve güvenlik metinleri: risk iletişimi, afet sonrası şeffaflık ve etik ilkeler üzerine öneri metinleri.
• Proje dokümantasyonu: çok yazarlı raporların dil birliğini sağlama, tekrarları azaltma.

Pratik Senaryo – Yönetmelik Karşılaştırması:

1. Metin Yükle: İki farklı deprem yönetmeliğinin ilgili bölümlerini Claude’a ver.
2. Karşılaştırma İste: farkları, benzerlikleri ve olası uygulama etkilerini madde madde listelemesini iste.
3. Politika Notu: Çıktıyı, karar vericilere yönelik kısa bir politika notuna dönüştürmesini talep et.

Hızlı Özet:

• Uzun ve karmaşık teknik metinlerin özetlenmesinde lider.
• Yönetmelik, rapor ve etik metin analizi.
• Özetlerin doğruluğunu insan gözüyle kontrol etmek şart.

🧠 Düşünce Atölyesi: Uzun teknik metinleri hızla özetleyebilen bir aracın, afet sonrası şeffaflık ve hesap verebilirlik kültürüne nasıl katkı sağlayabileceğini düşünüyorsunuz?

Deprem çalışmaları çoğu zaman harita, uydu görüntüsü, ortak doküman ve ekip koordinasyonu gerektirir. Gemini, Google ekosistemiyle entegrasyonu sayesinde bu “altyapı” tarafında güçlü bir araçtır.

Kullanım Örnekleri:

• Google Sheets: deprem kataloglarını ve istasyon verilerini düzenleme, basit analizler.
• Google Docs & Slides: ortak rapor yazımı, sunum hazırlığı, ekip yorumları.
• Harita tabanlı çalışma: Google Maps/Earth ile belirli bölgelerin ön incelemesi.
• Drive entegrasyonu: saha fotoğrafları ve raporları tek yerde toplayıp üzerinde birlikte çalışma.

Pratik Senaryo – Ortak Çalışma Dosyası:

1. Drive: Bir saha çalışması klasörü oluştur.
2. Sheets + Docs: Katalog, fotoğraflar ve rapor taslaklarını aynı yapıda tut.
3. Gemini: Bu dosyalar üzerinden özet, görev listesi veya eksik veri analizi talep et.

Hızlı Özet:

• Google Workspace ile tam entegrasyon.
• Ekip çalışması, harita ve ortak doküman yönetimi.
• Veri gizliliği ve erişim izinlerine dikkat.

🧠 Düşünce Atölyesi: Bir saha ekibinin tüm notlarını, fotoğraflarını ve harita referanslarını tek bir Workspace içinde tutmak; sonraki deprem için nasıl bir kurumsal hafıza oluşturur?

Deprem sadece yer kabuğunda değil, toplumun zihninde ve duygusunda da büyük dalgalanmalar yaratır. Grok, özellikle X platformunda nelerin konuşulduğunu, hangi yanlış bilgilerin yayılmakta olduğunu hızlıca görmeye yardımcı olabilir.

Öne Çıkan Kullanımlar:

• Trend takibi: deprem sonrası en çok paylaşılan konuları ve kaygıları izleme.
• Yanlış bilgi tespiti: bilimsel olarak hatalı ama çok paylaşılan iddiaları saptama.
• Risk iletişimi: sık sorulan sorulara yönelik sade, düzeltici mesaj taslakları üretme.
• Toplumsal algı analizi: belirli bir bölgede risk algısının zaman içindeki değişimini izleme.

Pratik Senaryo – Kriz İletişimi Destek Akışı:

1. Grok: Deprem sonrası X’daki en yaygın yanlış bilgileri listele.
2. Perplexity: Bu iddiaların bilimsel doğruluğunu kaynaklı olarak kontrol et.
3. ChatGPT: Düzeltici, sade ve saygılı iletişim metinleri üret.

Hızlı Özet:

• Sosyal medya trendi ve yanlış bilgi takibi.
• Kriz iletişimi için hızlı içgörü.
• Veri gürültüsü ve örneklem önyargısı riski yüksek.

🧠 Düşünce Atölyesi: Bilim insanlarının sosyal medyada görünür olduğu bu tür dönemlerde; hangi etik ilkeler asla ihmal edilmemeli?

Büyük bir deprem sonrası ilk 30 dakika kritik önem taşır. Aşağıdaki sıralı protokol, beş AI aracını bir “hızlı müdahale ekibi” gibi kullanmanızı sağlar.

1. 0–5 dk – Grok: X’te depremle ilgili trendleri ve en çok yayılan yanlış bilgileri tespit et.
2. 5–12 dk – Perplexity: Ortaya çıkan iddiaların bilimsel doğruluğunu kaynaklı olarak kontrol et.
3. 12–20 dk – ChatGPT: İlk teknik değerlendirme (magnitüd, fay, hasar tahminleri) ve sade açıklama metinleri üret.
4. 20–25 dk – Gemini: Harita ve uydu görüntüsü entegrasyonu, ekip için ortak doküman oluştur.
5. 25–30 dk – Claude: Tüm çıktılardan kısa bir yönetici özeti ve resmi açıklama taslağı hazırla.

Hızlı Özet: Bu protokol, teknik doğruluk ile toplumsal kaygıyı aynı anda ele alarak ilk altın dakikalarda etkili iletişim ve analiz sağlar.

Bu araçların asıl gücü, birlikte ve roller ayrılarak kullanıldığında ortaya çıkar. Aşağıdaki senaryolar, deprem bilimi odaklı tipik bir çalışma akışının nasıl “AI destekli ekip” mantığıyla kurgulanabileceğini gösterir.

Senaryo 1 – Saha Fotoğrafından Teknik Rapor Taslağına:

1. ChatGPT: Saha fotoğrafıyla ilk hasar analizi ve gözlemsel notlar.
2. Perplexity: Benzer hasar tipleriyle ilgili literatür ve referanslar.
3. Claude: Daha uzun saha notları varsa; bunlardan özet ve rapor bölümleri üretimi.
4. Gemini: Fotoğraf ve notları Drive/Docs içinde ekiple paylaşma, harita bağlamı ekleme.

Senaryo 2 – Kriz Sonrası Hızlı Bilgi ve İletişim:

1. Grok: Sosyal medya trendlerini ve yanlış bilgi kümelerini tespit.
2. Perplexity: Tartışılan iddiaların bilimsel doğruluğunu kaynaklı biçimde kontrol.
3. ChatGPT: Kısa açıklayıcı metinler, SSS, sade grafik fikirleri, kriz iletişim şablonları.
4. Claude: Daha uzun resmi açıklamalar ve rapor dilini düzenleme.

🧠 Düşünce Atölyesi: Kendi kurumunuz veya araştırma grubunuz için; bu “AI ekip” modelini hangi adımlarda standartlaştırmak (protokole bağlamak) istersiniz?

Rehberdeki rol dağılımını daha verimli hale getirmek için dış araçlarla otomasyon kurmak, özellikle kriz anında zaman kazandırır.

Önerilen Entegrasyonlar:

• Zapier / Make.com: Grok’tan çıkan sosyal medya trendlerini otomatik olarak Perplexity’ye besleyin → yanlış bilgi doğrulama zinciri kurun.
• USGS / AFAD API: Gemini Workspace’e entegre ederek deprem kataloglarını gerçek zamanlı güncelleyin; hasar tahmin modellerini otomatik çalıştırın.
• Streamlit veya Plotly Dash: ChatGPT ile üretilen Python kodlarını bu platformlara taşıyarak interaktif deprem haritaları ve dashboard’lar oluşturun (mobil uyumlu).

Hızlı Özet:

• Otomasyon ile 30 dakikalık protokolü yarı zamanına indirebilirsiniz.
• Gerçek zamanlı veri akışı saha ekiplerine anlık karar desteği sağlar.
• Streamlit gibi araçlarla sonuçları herkesin erişebileceği web uygulamalarına dönüştürün.

🧠 Düşünce Atölyesi: Kurumunuzda hangi adımları otomatikleştirmek kriz müdahalesinde en büyük zaman kazancını sağlar?

Rehberi aynı zamanda bir eğitim aracı haline getirmek için interaktif içerik üretimi önerilir.

Pratik Uygulama:

1. Claude: Uzun teknik raporları veya yönetmelikleri özetleyin.
2. ChatGPT: Özetlerden çoktan seçmeli, açık uçlu soru setleri ve quiz’ler üretin.
3. Google Forms / Typeform: Soruları yükleyerek interaktif eğitim modülleri oluşturun.

Hızlı Özet: Bu yöntemle rehberi üniversitelerde ders materyali, kurum içi eğitim veya halka açık farkındalık atölyelerine dönüştürebilirsiniz.

6 Şubat 2023 Depremleri Örneği:

✅ Başarılı Kullanımlar:

• Hızlı hasar haritası tahmini (ChatGPT + uydu görüntü)
• Yanlış bilgi düzeltme kampanyaları (Grok + Perplexity)

⚠️ Başarısız Senaryolar:

• AI'nin abartılı magnitüd tahminleri sosyal medyada panik yarattı
• Kaynak belirtilmeden AI çıktısı paylaşımı güven kaybına yol açtı

“AI doğru sorulmadığında değil, yanlış yetki verildiğinde tehlikelidir.”

AI Aracı	Yanıt Süresi	Doğruluk (Kaynak)	Aylık Maliyet	Ücretsiz Limit
ChatGPT Plus	2-5 sn	Orta	$20	40 mesaj/3 saat
Perplexity Pro	3-8 sn	Yüksek (kaynaklı)	$20	5 arama/4 saat
Claude Pro	2-4 sn	Yüksek	$20	Sınırlı
Gemini Advanced	3-6 sn	Orta-Yüksek	$19.99	Var
Grok	4-10 sn	Düşük-Orta	$8-16	Var (X Premium)

Deprem verileri genellikle büyük hacimli ve çok formatlıdır. AI ile analiz öncesi hazırlık kritik önem taşır.

Önerilen Kütüphaneler:

• ObsPy: Sismik dalga formu işleme (ChatGPT ile kod üretimi)
• Pandas & NumPy: Katalog ve ivme verisi temizleme
• Matplotlib / Seismopy: Spektral grafikler ve haritalar

Veri Formatları: CSV (katalog), SAC/miniSEED (dalga), Excel (hasar envanteri), GeoJSON (harita)

Pratik Senaryo: "ObsPy kullanarak bir SAC dosyasından spektral ivme hesapla, Pandas ile filtrele ve Matplotlib ile grafik oluştur" prompt'u ile ChatGPT'den kod isteyin.

Hızlı Özet: Büyük veri setlerinde önce ChatGPT ile kod taslağı, sonra yerel ortamda test edin.

Deprem verilerini gerçek zamanlı takip için API entegrasyonu şarttır.

API Kaynakları:

• AFAD Son Depremler API
• Kandilli RASATHANE API
• USGS Earthquake Catalog API

Otomasyon Önerileri:

• Zapier/Make.com ile webhook, otomatik bildirim zincirleri
• Python script ile periyodik çekim
• Telegram/Discord bot ile ekip koordinasyonu

Örnek Zincir: USGS API → Perplexity (doğrulama) → ChatGPT (analiz) → Gemini (rapor) → Telegram (bildirim)

Pratik Kod Örneği:

import requests
import pandas as pd

url = "https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/feed/v1.0/summary/all_day.geojson"
response = requests.get(url)
data = response.json()

earthquakes = []
for feature in data['features']:
    earthquakes.append({
        'magnitude': feature['properties']['mag'],
        'place': feature['properties']['place'],
        'time': feature['properties']['time']
    })

df = pd.DataFrame(earthquakes)
df.to_csv('earthquakes.csv', index=False)
print("Veri çekildi ve earthquakes.csv'ye kaydedildi.")
      

Hızlı Özet: API entegrasyonu ile veriyi otomatik çekin, Zapier ile zincirleyin.

Saha çalışmaları için mobil uygulamalar ve offline yedek planlar şarttır.

Pratik Kullanım:

1. ChatGPT App: Saha fotoğrafını yükleyip "yapısal hasar sınıflaması" isteyin.
2. Claude App: Saha notlarını yükleyip özet isteyin.
3. Düşük Bağlantı: Önceden prompt'ları kaydedin, yerel Python scriptleri çalıştırın.
4. Offline Yedek: ObsPy gibi kütüphaneleri yerel cihazda kurun.

Uyarı: Hassas konum bilgilerini AI'ye yüklemeyin; KVKK uyumu sağlayın.

Hızlı Özet: Mobil app'ler saha hızını artırır; offline için yerel araçlar hazır tutun.

AI araçları ile veri paylaşırken güvenlik önceliğiniz olsun.

⚠️ ASLA YÜKLEMEYİN:

• Kişisel sağlık bilgileri
• Kredi kartı/banka bilgileri
• Şifreler ve erişim kodları
• Yayınlanmamış ticari sır niteliğinde veriler
• GPS koordinatları (özellikle askeri/kritik tesisler)

KVKK/GDPR Uyumu:

• Anonimleştirme yapın.
• Kurumsal hesap kullanın (veri saklama politikası daha güvenli).
• Conversation export ile yerel arşivleme.
• Platform politikaları: OpenAI veri 30 gün saklar, silme isteğiyle kaldırın.

Hızlı Özet: Hassas veriyi AI'ye yüklemeyin; KVKK ihlali cezası ağırdır.

Yapay zekâ araçları güçlü yardımcılar olsa da, deprem bilimi gibi hayati bir alanda kullanımında bazı temel etik ilkeler ve sınırlar unutulmamalıdır.

Kesinlikle Hatırlanması Gerekenler:

• AI çıktıları bilimsel veri veya resmi rapor yerine geçmez.
• Görsel yorumlamalar (hasar, sıvılaşma vb.) kesin teşhis değildir; mutlaka saha uzmanı doğrulaması gerekir.
• Sosyal medya analizleri yanıltıcı veya eksik örneklem içerebilir.
• Kritik kararlar (tahliye, müdahale, politika) her zaman insan uzmanlığı ve resmi kurum verileri temelinde alınmalıdır.
• AI ile üretilen iletişim metinleri şeffaf, saygılı ve korku yaratmayan bir dil içermelidir.

AI Hallucination Kontrol Protokolü
Her kritik çıktı için çift araç doğrulaması zorunlu kılın:

1. Bir araçla (ör. ChatGPT) üretilen bilgiyi mutlaka Perplexity ile kaynaklı olarak çapraz kontrol edin.
2. Sosyal medya içgörülerini (Grok) resmi kurum verileriyle karşılaştırın.

Hızlı Özet: AI bir “yardımcı zihin”dir; karar merci değil. Etik kullanım, bilimsel titizlik ve toplumsal sorumluluk her şeyin üstündedir.

Bu rehber yaşayan bir dokümandır; topluluk katkılarıyla büyür.

🌱 Katkı Kabulü:

• Vaka, kod, görselleştirme önerileri kabul edilir.
• Uygun bulunan katkılar yazar adıyla eklenir.
• GitHub üzerinden community-driven iyileştirmeler.
• Discord/Slack kanalı kurulumu önerilir.

Hızlı Özet: Rehberi birlikte geliştirerek deprem bilimi topluluğunu güçlendirelim.