🌊 İzmir (Sisam) Depremi 2020: Tetikleme, Tsunami ve Büyüklük
Zaman Çizelgesi · Orijinal Televizyon Yayını
Bir Deprem
Uzaktaki Fayları da Tetikleyebilir:
İzmir (Sisam) Depremi, Tsunami ve Büyüklük Farkı
Büyük bir deprem yalnız kırılan fayı değil, çevresindeki fay ağını da etkiler: yakındaki bazı fayların depremini öne çeker, bazılarınınkini geriye iter, uzaktaki faylarda ise kısa süreli tetikleme yaratabilir. Normal faylanmalı bir deniz depremi yerel tsunami de üretebilir.
30 Ekim 2020 öğleden sonra Ege Denizi'nde, Sisam Adası'nın kuzeyinde meydana gelen deprem İzmir'de ağır yıkıma yol açtı. Depremden iki gün sonra TGRT Haber'in canlı yayınında konuşan Prof. Dr. Ali Osman Öncel; artçıların süresini, bu depreme neden "sistem depremi" denebileceğini, İzmir kıyısındaki yöresel tsunamiyi ve büyüklüğün neden 6,6 ve 7,0 olarak farklı açıklandığını değerlendirdi. Aynı gün Akit TV'de verilen röportaj ayrı bir sayfada: Orta Büyüklükte Deprem Kilitli Fayı Rahatlatmaz.
🧭 Nasıl Okunmalı? — Kaynak ve Sınır
🎙️ Bugün Sorulsa bölümleri, ziyaretçinin bu sayfada okuyacağı esas metindir. Metin; Zotero kütüphanesi, Referans-Kitaplar arşivi ve yalnızca bu ikisinde karşılığı olmayan konularda WebSearch ile kaynak kontrolünden geçirilmiştir. Her bölümün altındaki 📚 Bilimsel Dayanak listesi, numaralı atıfların tam künyesini verir.
Bu yayının otomatik altyazısı yaklaşık iki dakikalık bölümde eksik ve kalan kısımda yer yer bozuk olduğu için orijinal konuşma metni bu sayfaya alınmadı. Sunucu soruları altyazıdan aktarıldı; anlaşılamayan kısımlar […] ile işaretlendi. Konuşmanın kendisi için yukarıdaki videoyu ve zaman çizelgesini kullanabilirsiniz.
Bir bilgi birincil kaynaktan teyit edilemediğinde bu açıkça belirtilir. Bu sayfa bir deprem tahmin aracı değildir.
30 Ekim 2020 İzmir (Sisam) depremi (AFAD Mw 6,6, 16,5 km; uluslararası çözümler Mw 7,0), Ege Denizi'nde Sisam Adası'nın kuzeyinde normal faylanmayla meydana geldi. Depremden iki gün sonra TGRT Haber'de konuşan Prof. Dr. Öncel dört konuyu değerlendirdi. Artçıların süresi tek bir gün sayısıyla verilemez; Omori yasasına göre azalırlar ve Sisam dizisinin ilk yılında p değeri %95 güvenle 1,07 ile 1,23 arasında, olağan bir sönüme işaret ediyor. "Sistem depremi" ifadesi, büyük bir depremin çevresindeki fay ağında gerilmeyi yeniden dağıttığını anlatır: yakındaki bazı depremler öne çekilir, bazıları geriye itilir; uzak mesafede ise yüzey dalgaları kısa süreli tetikleme yaratabilir, ama kalıcı bir olasılık artışı yaratması beklenmez. Normal faylanmalı bir deniz depremi yerel tsunami üretebilir; kıyı planlaması, uyarı ve toplanma alanları olasılıksal tsunami tehlikesine göre yapılmalıdır. 6,6 ile 7,0 arasındaki fark ölçek ve veriden kaynaklanır; büyük depremlerde moment büyüklüğü esas alınır.
16,5 km Derinlik
(USGS)
İlk Yıl, EMSC
Televizyon Yayını
Büyüklük ve derinlik değerleri kurumların ilk çözümleridir. Omori p aralığı EQ-Live Türkiye'de EMSC kataloğuyla hesaplandı (R = 70,7 km, 30.10.2020–30.10.2021, Mc 3,2, N = 301); erken artçıların eksikliğinden etkilenebilir.
Yayının ilk dakikası, depremden sonra süren artçı sarsıntılara ayrılıyor: artçılar ne kadar sürecek ve nasıl sona erecek?
Artçı dizisinin ne kadar süreceğini tek bir gün sayısıyla söylemek mümkün değil. Artçıların sayısı Omori yasasına göre zamanla azalır: ilk gün çok sık, ilk hafta daha seyrek, sonraki aylarda giderek daha seyrek[1]. Türkiye'deki artçı dizilerinden kalibre edilen modelde bu azalımı belirleyen p parametresi yaklaşık 1,2'dir; hasarlı binalara ne zaman dönülebileceği gibi kararlar da bu olasılıklara dayanır[2].
Sisam depreminin ilk yılındaki artçılarına EMSC kataloğuyla EQ-Live Türkiye'de uygulanan Omori–Utsu modeli, episantr çevresinde 70,7 kilometre içinde ve 3,2 büyüklüğün üzerindeki 301 artçıyla p değerini %95 güvenle 1,07 ile 1,23 arasında veriyor. Bu, olağan hızda bir sönüme işaret ediyor. Bir çekince eklemek isterim: ana şoktan sonraki ilk saatlerde küçük artçıların bir kısmı kataloğa girmemiş olabilir ve bu, özellikle erken dönemin parametrelerini etkiler.
- Utsu, T., Ogata, Y., & Matsu'ura, R. S. (1995). The centenary of the Omori formula for a decay law of aftershock activity. Journal of Physics of the Earth, 43(1), 1–33. https://doi.org/10.4294/jpe1952.43.1
- Muderrisoglu, Z., & Yazgan, U. (2020). Development of an aftershock occurrence model calibrated for Turkey and the resulting likelihoods. Earthquake Engineering and Engineering Vibration, 19(1), 149–160. https://doi.org/10.1007/s11803-020-0553-2
Bazı uzmanlar bu depreme "İzmir depremi" yerine "sistem depremi" denmesi gerektiğini söylüyor. Bu deprem hangi fayları etkileyebilir, etki alanı ne kadar geniş?
Büyük bir deprem yalnız kırılan fayı değil, çevresindeki fay ağını da etkiler. "Sistem depremi" ifadesi aslında bunu anlatır. Şöyle düşünün: deprem, çevresindeki faylar üzerindeki yükü yeniden dağıtır. Bazı faylarda gerilme artar ve bir sonraki deprem zaman ekseninde öne çekilir; bazılarında gerilme azalır ve deprem geriye itilir. Kuzey Anadolu Fayı boyunca 1939'dan beri gelişen deprem dizisi bu öne çekme ve geriye itme etkisinin en iyi belgelenmiş örneklerinden biri[1]. Sisam depremi için de artçıların yeniden konumlandırılmasıyla birlikte Coulomb gerilme evrimi hesaplandı[2].
Uzak mesafede ise başka bir süreç devreye girer: depremin yüzey dalgaları geçerken kısa süreli bir gerilme dalgalanması yaratır ve kırılmaya hazır fayları harekete geçirebilir. 1999 İzmit depreminden sonra Yunanistan'da 400 ile yaklaşık 1000 kilometre uzaklıkta küçük depremlerin sayısı, yüzey dalgaları geçer geçmez istatistiksel olarak anlamlı biçimde arttı[3]. Bunu izlemenin yolu, büyük depremden sonra farklı bölgelerde gün başına düşen deprem sayısını önceki yıllarla karşılaştırmaktır. Bir çekince eklemek isterim: küresel bir tarama, statik gerilme değişiminin uzun dönemli, dinamik etkinin ise kısa süreli olduğunu ortaya koyuyor[4]. Yani uzak bir bölgede birkaç gün süren küçük deprem artışı, orada büyük bir depremin olasılığının kalıcı olarak arttığı anlamına gelmez.
- Stein, R. S., Barka, A. A., & Dieterich, J. H. (1997). Progressive failure on the North Anatolian fault since 1939 by earthquake stress triggering. Geophysical Journal International, 128(3), 594–604. https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.1997.tb05321.x
- Lentas, K., Gkarlaouni, C. G., Kalligeris, N., & Melis, N. S. (2022). The 30 October 2020, MW = 7.0, Samos earthquake: Aftershock relocation, slip model, Coulomb stress evolution and estimation of shaking. Bulletin of Earthquake Engineering, 20(2), 819–851. https://doi.org/10.1007/s10518-021-01260-4
- Brodsky, E. E., Karakostas, V., & Kanamori, H. (2000). A new observation of dynamically triggered regional seismicity: Earthquakes in Greece following the August 1999 Izmit, Turkey earthquake. Geophysical Research Letters, 27(17), 2741–2744. https://doi.org/10.1029/2000GL011534
- Mallman, E. P., & Parsons, T. (2008). A global search for stress shadows. Journal of Geophysical Research: Solid Earth, 113(B12). https://doi.org/10.1029/2007JB005336
Depremin ardından İzmir kıyılarında görülen deniz hareketi "yöresel tsunami" olarak tartışıldı. Türkiye'nin kıyı kesimleri için bu ne anlama geliyor?
Sisam depremi normal faylanmayla, yani blokların düşey yönde yer değiştirdiği bir kırılmayla oluştu. Deniz tabanındaki düşey yer değiştirme üstündeki su kütlesini de hareket ettirir ve yerel bir tsunami üretebilir. Kaynak kıyıya yakın olduğunda dalganın kıyıya ulaşma süresi kısa olur; bu yüzden böyle durumlarda resmi uyarıyı beklemeden, güçlü bir sarsıntı hissedildiğinde kıyıdan uzaklaşmak ve yüksek bir yere çıkmak gerekir.
Kıyı yerleşimlerinde tsunami tehlikesi bugün olasılıksal yöntemlerle hesaplanıyor: olası kaynaklar, dalga yükseklikleri ve bunların ne sıklıkla aşılabileceği birlikte değerlendiriliyor. Uyarı sistemleri, tahliye yolları ve toplanma alanları da bu hesaba göre planlanıyor[1]. Kıyı kesimlerindeki yapılaşmanın ve toplanma alanlarının bu tehlikeye göre düzenlenmesi gerekiyor. Bu depremdeki tsunaminin kıyıdaki yüksekliği ve etkisi ise burada bağımsız bir kaynaktan teyit edilemedi.
- Sørensen, M. B., vd. (Ed.). (2026). Probabilistic tsunami hazard and risk analysis: A cookbook (Mathematics of Planet Earth, Vol. 14). Springer Nature Switzerland. https://doi.org/10.1007/978-3-031-98115-9 [Temel Kaynak]
AFAD depremi 6,6 olarak verirken uluslararası kurumlar 7,0 olarak açıkladı. Bu fark nereden kaynaklanıyor ve en büyük artçı ne kadar olabilir?
Bu fark, büyüklüğün hangi ölçekle ve hangi veriyle hesaplandığından kaynaklanıyor. AFAD'ın bülteni depremi 6,6 büyüklüğünde verdi; uluslararası çözümler ise moment büyüklüğünü 7,0 olarak hesapladı. Artçıları yeniden konumlandıran ve kayma modelini çıkaran bir çalışma da büyüklüğü Mw 7,0 olarak kullanıyor[1].
Büyük depremlerde yerel büyüklük ölçekleri doyuma ulaşır, yani deprem büyüdükçe ölçülen değer gerçek büyüklüğün gerisinde kalır [Temel Kaynak: Stein ve Wysession, 2003]. Bu yüzden fayın kayma miktarından ve kırılan alandan hesaplanan moment büyüklüğü esas alınır. Farklı kurumlar farklı istasyon ağları ve yöntemler kullandığı için ilk çözümler birbirinden ayrılabilir. Kataloglarda ise farklı ölçekler, Türkiye için türetilmiş dönüşüm bağıntılarıyla birleştiriliyor[2].
En büyük artçı genellikle ana şoktan belirgin biçimde küçük olur. Bir çekince eklemek isterim: bu bir kural değil, istatistiksel bir eğilimdir. Ana şoktan sonraki günlerde aynı büyüklükte, hatta daha büyük bir depremin olma olasılığı düşük ama sıfır değildir.
- Lentas, K., Gkarlaouni, C. G., Kalligeris, N., & Melis, N. S. (2022). The 30 October 2020, MW = 7.0, Samos earthquake: Aftershock relocation, slip model, Coulomb stress evolution and estimation of shaking. Bulletin of Earthquake Engineering, 20(2), 819–851. https://doi.org/10.1007/s10518-021-01260-4
- Kadirioğlu, F. T., & Kartal, R. F. (2016). The new empirical magnitude conversion relations using an improved earthquake catalogue for Turkey and its near vicinity (1900–2012). Turkish Journal of Earth Sciences, 25, 300–310. https://doi.org/10.3906/yer-1511-7
🔬 Bu Sayfa Neyi İddia Etmiyor?
Bu sayfa bir deprem tahmin aracı değildir. Sisam depreminin belirli bir fayı tetiklediğini ya da başka bir bölgede büyük deprem olasılığını kalıcı olarak artırdığını ileri sürmez. Uzak tetiklemenin etkisinin kısa süreli olduğunu vurgular. Tsunaminin kıyıdaki yüksekliği için sayısal bir değer vermez. Omori p aralığı bir katalog analizidir; erken artçıların eksikliğinden etkilenebilir ve gelecekteki artçılar için bir tahmin değildir. Orijinal konuşma metni altyazı kalitesi nedeniyle sayfaya alınmamıştır.
🧭 Bu Depremden Ne Çıkarabiliriz, Ne Çıkaramayız?
✅ Çıkarılabilecekler
- Büyük bir deprem çevresindeki faylarda gerilmeyi yeniden dağıtır.
- Uzaktaki küçük deprem artışları geçen dalgalarla tetiklenebilir.
- Normal faylanmalı deniz depremleri yerel tsunami üretebilir.
- Büyüklük değerleri ölçeğe ve veriye göre farklı çıkabilir.
❌ Çıkarılamayacaklar
- "Bu deprem şu fayı kesin tetikleyecek."
- "Uzakta artan küçük depremler büyük depremin habercisi."
- "6,6 ile 7,0'dan biri yanlış."
- "Artçılar şu tarihte bitecek."
✅ Okuduktan Sonra Kendinize Sorun
- Kıyıda güçlü bir sarsıntı hissettiğimde resmi uyarıyı beklemeden yüksek bir yere çıkacağımı biliyor muyum?
- Yaşadığım kıyı kesiminde tsunami toplanma alanı ve tahliye yolu belli mi?
- "Büyüklük" ile "şiddet" ve farklı büyüklük ölçekleri arasındaki farkı anlatabiliyor muyum?
- Büyük bir depremden sonra hasarlı binaya dönüş için resmi değerlendirmeyi bekliyor muyum?
"Bu büyük depreme bağlı uzak tetikleme etkisi altında kalmıştır gözüyle bakabiliriz"; büyük bir deprem yalnız kendi fayını değil, yakın ve uzak fay ağını da etkiler. Bu etkiyi görmenin yolu, gün başına düşen deprem sayısını dikkatle izlemektir.
🌍 Özet: Bir Deprem, Bir Fay Sistemi
1 Kasım 2020'de TGRT Haber'de yayınlanan bu röportaj, Sisam depremini tek bir fayın değil bir fay sisteminin olayı olarak ele alıyor. Artçılar Omori yasasına göre azalır ve süreleri tek bir sayıyla verilemez. Deprem yakındaki fayların depremlerini öne çekebilir ya da geriye itebilir; uzakta ise kısa süreli tetikleme yaratabilir. Normal faylanmalı deniz depremleri yerel tsunami üretebilir. Büyüklükteki farklar ise ölçekten ve veriden kaynaklanır.
⚡ Acil Eylemler
- Kıyıda güçlü sarsıntıda yüksek bir yere çıkın
- Hasarlı binaya dönüş için resmi değerlendirmeyi bekleyin
- Kıyı yerleşiminizdeki toplanma alanını öğrenin
🌍 Uzun Vadeli Hedefler
- Büyük depremlerden sonra yakın ve uzak tetikleme analizinin rutin olarak yapılması
- Kıyı kentlerinde olasılıksal tsunami tehlikesine göre planlama ve tahliye düzeni
- Kurumlar arası büyüklük çözümlerinin şeffaf ve gerekçeli biçimde açıklanması
Bir Deprem, Bir Fay Sistemi
İzmir (Sisam) depremi, büyük depremlerin yalnız kendi faylarını değil, yakın ve uzak fay ağını da etkilediğini hatırlattı. Ortak payda aynı: riski kehanetle değil ölçümle tanımlamak.
- Brodsky, E. E., Karakostas, V., & Kanamori, H. (2000). A new observation of dynamically triggered regional seismicity: Earthquakes in Greece following the August 1999 Izmit, Turkey earthquake. Geophysical Research Letters, 27(17), 2741–2744. https://doi.org/10.1029/2000GL011534
- Kadirioğlu, F. T., & Kartal, R. F. (2016). The new empirical magnitude conversion relations using an improved earthquake catalogue for Turkey and its near vicinity (1900–2012). Turkish Journal of Earth Sciences, 25, 300–310. https://doi.org/10.3906/yer-1511-7
- Lentas, K., Gkarlaouni, C. G., Kalligeris, N., & Melis, N. S. (2022). The 30 October 2020, MW = 7.0, Samos earthquake: Aftershock relocation, slip model, Coulomb stress evolution and estimation of shaking. Bulletin of Earthquake Engineering, 20(2), 819–851. https://doi.org/10.1007/s10518-021-01260-4
- Mallman, E. P., & Parsons, T. (2008). A global search for stress shadows. Journal of Geophysical Research: Solid Earth, 113(B12). https://doi.org/10.1029/2007JB005336
- Muderrisoglu, Z., & Yazgan, U. (2020). Development of an aftershock occurrence model calibrated for Turkey and the resulting likelihoods. Earthquake Engineering and Engineering Vibration, 19(1), 149–160. https://doi.org/10.1007/s11803-020-0553-2
- Sørensen, M. B., vd. (Ed.). (2026). Probabilistic tsunami hazard and risk analysis: A cookbook (Mathematics of Planet Earth, Vol. 14). Springer Nature Switzerland. https://doi.org/10.1007/978-3-031-98115-9 [Temel Kaynak]
- Stein, R. S., Barka, A. A., & Dieterich, J. H. (1997). Progressive failure on the North Anatolian fault since 1939 by earthquake stress triggering. Geophysical Journal International, 128(3), 594–604. https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.1997.tb05321.x
- Stein, S., & Wysession, M. (2003). An introduction to seismology, earthquakes, and Earth structure. Blackwell Publishing. [Temel Kaynak]
- Utsu, T., Ogata, Y., & Matsu'ura, R. S. (1995). The centenary of the Omori formula for a decay law of aftershock activity. Journal of Physics of the Earth, 43(1), 1–33. https://doi.org/10.4294/jpe1952.43.1
Comments
Post a Comment