🪨 Satılmayan Zemin
🪨 Satılmayan Zemin
Kuzey Anadolu Fay Zonu'ndan San Andreas'a — kişisel gözlem, bilimsel perspektif · Prof. Dr. Ali Osman Öncel
🪨 Satılmayan Zemin
29 Ağustos 2019. İkindi sıcağı henüz kırılmamıştı; yeni göreve başladığım şehirde, o güne dek yalnızca haritalardan ve fay hatlarından tanıdığım sokaklarda bir ev arıyordum. Yeni bitmiş bir binanın örnek dairesine girdiğimde beni karşılayan şey, iyi hazırlanmış bir sunumdu: parlak zeminler, temiz kesim mermerler, mimarın özenle çizdiği kesitler. Müteahhit dairenin her köşesini gösterirken, malzemenin gerçekten iyi olduğunu, bunun bir broşür abartısı olmadığını görebiliyordum.
Sorumu sorduğumda hava değişti — yavaşça, fark edilir biçimde.
"Bina'nın jeofizik zemin durumunu belirten Z Zemin Sınıfının 'Z' numarası nedir?"
Müteahhit gülümsedi, kendinden emindi. "Burası, yukarıda üniversitenin yapılmış olduğu zeminden sonra, şehrin en iyi zeminine sahiptir" dedi. Güzel bir cümleydi. İnandırıcıydı. Ve hiçbir şey söylemiyordu.
Sayı, Cümle Değil
Yıllardır sismoloji ve jeofizik zemin davranışı üzerine çalışan biri olarak biliyordum ki, bir zeminin "iyi" olup olmadığı bir kanaat meselesi değildir; bir sınıflandırma meselesidir. "Jeofizik Zemin Kalite Sınıf Numarası 1 ile 4 arasında değişir" dedim, "yalnızca numarayı söylemeniz yeterli." Bu, ne kibarlığı bozan ne de tartışma açan bir cümleydi — sadece net bir talepti. Ama karşımdaki, o ana dek kusursuz görünen sunumun içinde, ilk kez elini boşlukta bıraktı.
Müteahhit dürüst bir adamdı; bunu inkâr edemem. Telefonu açtı, mimarını aradı: "Zemin Kalite Numarası diye bir şey varmış, müşteri soruyor, nedir?" Konuşma bitince bana döndü: "Araştırıp yarın size bildirecek" dedi ve bir iletişim numarası bıraktı. O anda anladım ki bu, cevabı olmayan bir soru değildi; daha önce hiç sorulmamış bir soruydu.
Ertesi Gün
Gerçekten aradı. Yetkili kurumlarca onaylı bir Yapı Denetim Raporu gönderdi, üstüne kendi zemin etütçüsünün sözlerini de ekledi: "Bu bölge deprem kaygısı gerektirmez diye bilgi verdi, bilginize." İyi niyetliydi; bunu da inkâr edemem.
Raporu açtım. "ZEMİN DURUMU: ZC" yazıyordu.
Ona yazdığım cevap, o günden bugüne aklımda kaldı: "ZC, TBDY-2018'in altı sınıfından (ZA en iyi, ZF en kötü) üçüncüsü — çok sıkı kum, çakıl veya sert kil demek, kayma dalgası hızı 360 ile 760 metre/saniye arasında. Ne kayanın verdiği güven, ne zayıf zeminin taşıdığı risk; ortada, orta-iyi bir zemin. Ama bu, 'şehrin en iyi zemini' iddiasıyla aynı şey değil. Zemin etüd raporu kapsamında yapılan jeofizik mühendisliği çalışması, üstteki 30 metrelik profili ölçüme dayalı olarak ortaya koyduysa gerçek zemin durumunu verir. İsterseniz zemin etüd raporlarınızın bu ölçüme dayalı yaklaşıma uygun yapılıp yapılmadığına bakabilirim."
Bugünden Bakınca
Aradan geçen yıllarda bu sahne, bende yalnızca bir ev arayışının anekdotu olmaktan çıktı; jeofizik okuryazarlığının neden bu kadar kırılgan olduğunun küçük ama tam bir örneğine dönüştü. Kramer'in Geotechnical Earthquake Engineering (1996) adlı klasik eserinde anlattığı gibi, yerel zemin etkisi bir izlenim değil, ölçülebilir bir büyüklüktür — kayma dalgası hızı (Vs), zemin tabakalaşması, derinlik profili. Eurocode 8'in (EN 1998-1) A'dan E'ye uzanan zemin sınıfları da, elimdeki raporun "ZC"sini üreten TBDY-2018'in ZA'dan ZF'ye uzanan altı sınıfı da, aynı fiziksel gerçeğin farklı kâğıtlara yazılmış hâlleridir: zemin, üzerine bina dikilmeden önce konuşur — yeter ki dinleyecek doğru alet ve doğru derinlik olsun.
Bugün, 2023 Kahramanmaraş depremlerinin ardından yapılan çalışmalar — örneğin Şahin, Askan ve ekibinin Türkiye geneli için ürettiği CBS tabanlı Vs30 haritası (Seismological Research Letters, 2024) — artık bu "numarayı" bir bina cephesinden değil, ülke ölçeğinde, jeolojik ve topografik parametrelerle üretiyor. O gün sorduğum tek bir sayı, bugün milyonlarca hanenin altına serilen bir haritanın parçası. Aradaki fark, on yıl önce bir müşterinin merakıyla bugün bir ülkenin afet politikasının aynı soruyu sorması: zemin gerçekten ne kadar iyi?
Burada gözden kaçırmamam gereken bir ayrıntı var: her şehirde ZA ya da ZB gibi en üst sınıflar bulunmak zorunda değil. Bir bölgenin en iyi zemini ZC ise, müteahhidin "bu şehirde bundan daha iyisi yok" iddiası bölgesel ölçekte gerçekten doğru olabilir — ki bu, iddiayı otomatik olarak yalanlamaz. Asıl soru "ZC iyi mi?" değil: bu şehirdeki en iyi zemin sınıfı nedir, ve bunu hangi veriye dayanarak söylüyorsunuz? İlk bakış için USGS'nin küresel Vs30 haritalarına bakılabilir; ama bu haritalar bölgesel bir fikir verir, parsel bazlı zemin etüdünün yerine geçmez. Parselin kendisi için soru hep aynı kalır: üstteki 30 metrelik profil, gerçekten ölçüme dayalı olarak ortaya konmuş mu?
Şehrin en sağlam zemini iddiası belki de doğruydu — ama "iyi zemin" ile "jeofizik iyi zemin" aynı şey değildir. Biri pazarlamanın, diğeri ölçümün sözüdür. Gayrimenkul alırken ya da satarken asıl kılavuz, "Eurocode standartlı jeofizik zemin kalitesi" cümlesidir; gerisi, iyi çizilmiş bir kesit kadar güzel ama o kadar da geçicidir.
Ya Aynı Sahne Başka Bir Yerde Olsaydı?
O gün yaşadığım bu olaydan sonra aklıma hep başka bir soru takıldı: Elimdeki bu "ZC", 1 Ocak 2019'da yürürlüğe giren TBDY-2018'in ürünüydü — zemin sınıfını artık bir tabloya değil, üstteki 30 metrelik profilin ortalama kayma dalgası hızına (Vs30) — bulunamıyorsa ortalama SPT darbe sayısına (N60) veya drenajsız kayma mukavemetine (cu) — dayandıran bir sistemin. Peki bu ölçüme dayalı yaklaşım, dünyanın neresinde ne zamandır var?
Ama burada bir şeyi netleştirmem gerekiyor: "Türkiye 2019'a kadar kayma dalgası hızını bilmiyordu" demek doğru olmaz. 2007 Deprem Yönetmeliği zaten Vs'yi bir parametre olarak kullanıyordu — Avrupa'nın Eurocode 8 (EN 1998-1:2004) sürümünden yalnızca üç yıl sonra. Ama o sistemde Vs, A-D arası bir "Zemin Grubu" ile tabaka-kalınlığı tablosunun içinde bir girdiydi; zemin sınıfını (Z1-Z4) tek başına ve doğrudan belirleyen ölçüt değildi. TBDY-2018'in gerçek yeniliği bu: üstteki 30 metrelik profilin ortalama Vs30'unu — bulunamıyorsa N60 veya cu'yu — sınıflandırmanın doğrudan ve merkezi mekanizması hâline getirmesi.
| 1994 | ABD — NEHRP Provisions: üst 30 m ortalama Vs |
| 1997 | ABD — Uniform Building Code'a taşınır |
| 2004 | Avrupa — Eurocode 8 (EN 1998-1): A-E + Vs30 |
| 2007 | Türkiye — Vs, Zemin Grubu/Z1-Z4 sistemine dahil olur |
| 2018/19 | Türkiye — TBDY-2018: ZA-ZF, Vs30 merkezi ölçüt olur |
Bu tablo şunu gösteriyor: Avrupa'yla aramızdaki fark yalnızca üç yıllık küçük bir gecikmeydi. Asıl açılan mesafe, Vs30'un doğrudan ve merkezi sınıflandırma mekanizması hâline gelmesinde — bu noktada Amerika'nın 1994'teki adımına göre yaklaşık çeyrek yüzyıl geriden geldik. Bir jeofizikçi olarak bunu görmek düşündürücü; özellikle de Kuzey Anadolu Fay Zonu ve Marmara çevresinin, SHARE/ESHM13'ün Avrupa çapındaki tehlike haritasında en yüksek PGA değerlerinin görüldüğü bölgeler arasında yer aldığını bilerek. Ama bunu basitçe bir ihmal olarak da okumamalıyım: AFAD'ın kendi kayıtlarına göre TBDY-2018 için 2012'de bir komisyon kurulmuş, yaklaşık 120 uzman çalışmış — bir yönetmelik değişikliği yalnızca bilimsel bilgiye değil, mevzuata, ölçüm altyapısına, eğitime ve denetim kapasitesine de bağlı. Asıl soru bu yüzden "neden bu kadar geciktik" değil: deprem tehlikesi bu kadar yüksek bir ülkede, bilimsel bilginin zorunlu yönetmeliğe dönüşme süresi neden bu kadar uzayabiliyor — ve yönetmelik güncellendiğinde, sahadaki denetim aynı hızla güncelleniyor mu?
Tam bu noktada kendime başka bir soru sordum: Ya aynı ev arama sahnesi, San Andreas Fayı'nın kıyısındaki bir Kaliforniya şehrinde yaşansaydı? Üstelik bu, gelişigüzel bir karşılaştırma değil — Wyss'in (2004) Parkfield çalışmasının gösterdiği gibi, San Andreas'ın kilitli ve sürünen segmentleri bir arada barındırması, onu Kuzey Anadolu Fay Zonu ile birlikte dünyanın en çok çalışılan iki transform fayından biri yapar. Elbette geometrileri, segmentasyonları ve tektonik ortamları birebir aynı değil — ama benzer bazı temel özellikler taşıyorlar. Peki hukuku da öyle mi?
San Andreas'ta Aynı Soru
Ya aynı ben, bu kez San Andreas Fayı'na yakın, sismik olarak hareketli bir Kaliforniya vadisinde ev arıyor olsaydım? Örnek daire, mükemmel sunum, gülümseyen emlakçı — sahne aynı. Ama sorumu sormadan önce, masada zaten bir belge duruyor olurdu: Natural Hazard Disclosure Statement. Çünkü Kaliforniya'da 1972'den beri yürürlükte olan Alquist-Priolo Earthquake Fault Zoning Act, bir mülk aktif bir fay hattına yeterince yakınsa, satıcıyı bunu yazılı olarak açıklamaya zorlar — benim sormama gerek kalmadan.
"Bu parsel bir Alquist-Priolo Deprem Fay Bölgesi içinde değildir; imzalamanız gereken Doğal Afet Beyan Formu ekte."
Türkiye'deki sahnede bilgi, ancak jeofizik bilgisine sahip biri doğru soruyu sorunca ortaya çıktı. Ama asıl soru burada başlıyor: ya soran kişi bir uzman olmasaydı? Kaliforniya'daki hayali sahnede bilgi, kimin sorduğuna bakmadan masaya konur; çünkü yasa, bireyin uzmanlığını değil, satıcının yükümlülüğünü devreye sokar.
NEHRP mi, TBDY mi?
Bugün gelinen noktada iki sistem de altı sınıflı (Amerika'da A-F, Türkiye'de ZA-ZF) ve ikisi de aynı fiziksel soruyu sorar: bu zemin, üzerine gelecek sismik dalgayı büyütür mü, yoksa söndürür mü? Sınıflandırmanın kendisi neredeyse örtüşüyor; asıl ayrışma başka bir yerde.
Kanunun Sorduğu, Vicdanın Sorduğu
Burada asıl gerilim başlıyor. Kaliforniya modeli, bilgiyi bir hak olarak kurumsallaştırır — alıcı jeofizikçi olmasa da bilgiye ulaşır. Ama bu, bilginin her zaman doğru okunacağı anlamına gelmez; bir "Natural Hazard Disclosure" formu, imzalanıp okunmadan geçilebilecek onlarca sayfadan biridir. Türkiye'deki sahnede ise bilgi, ancak birinin bilerek talep etmesiyle var oldu — kırılgan ama net bir an, çünkü orada bilgiyi ortaya çıkaran şey bir form değil, bir insanın ısrarıydı.
Türkiye tarafında da benzer bir açık var, hatta belki daha kırılganı. Zemin etüdü ve kayma dalgası hızı (Vs) ölçümü 2019'dan önce de isteniyordu; değişen, üstteki 30 metrelik profilin ölçülmesinin zorunlu hâle gelmesiydi. Ama zorunluluğun yönetmelikte bulunması, ölçümün her sahada aynı kaliteyle gerçekleştirildiğini kendiliğinden garanti eder mi? Bazı raporlarda yalnızca 10 metreye kadar yapılan ölçümün (V10) 30 metre değeriymiş (Vs30) gibi sunulduğu durumlar bildiriliyor — bu da sorunun neden kâğıt üzerinde kalmaması gerektiğini gösteriyor. Bunun önüne geçmek, yapı denetimi kadar sıkı bir yer denetimi — zemin etüdünün kendisinin, ölçüldüğü iddia edilen derinliğe gerçekten inip inmediğinin denetlenmesi — gerektiriyor.
Nitekim 2021'de yapılan bir düzenleme tam da bu yöne işaret ediyor: bazı zemin etütlerinde en az iki, birbirini çapraz kesen sismik profille Vs30'un gösterilmesi, üstelik ham ölçülerin ve saha kayıtlarının (fotoğraf, video gibi) bir kabul tutanağıyla sunulması istenmeye başlandı — tam da "ölçümün kendisini denetleme" fikrinin resmî karşılığı. Ama asıl soru burada netleşiyor: yönetmelik bir sonucu tarif ediyor; peki o sonucu üretmek için gereken ölçümün kalitesini ve güvenilirliğini nasıl güvence altına alıyoruz?
Bunun üç ayağı olmalı. Birincisi, ölçüm standardı: bir yönetmeliğin "Vs30'u belirleyin" demesi, bir tarifin yalnızca "yemeği pişirin" demesine benzer — asıl güvenilirlik, hangi yöntemin (yüzey jeofiziği, sismik kırılma, gerektiğinde kuyu içi ölçüm) hangi saha koşulunda kullanılacağını, ekipmanı ve veri kalitesini tarif eden bir teknik standartlar zincirinde ortaya çıkar. ABD'de bu boşluğu tek bir zorunlu reçete değil, ASTM D6429 (yüzey jeofiziği yöntemi seçim rehberi) ve ASTM D5777 (sismik kırılma uygulama çerçevesi) gibi standartlarla, USGS'nin saha koşuluna göre yöntem birleştiren "esnek çok-yöntemli" yaklaşımı dolduruyor. TBDY-2018 "Vs30'u belirle" diyor; peki hangi ölçüm standardına göre, ve bu standarda uyulduğunu nasıl denetleyeceğiz? İkincisi, gerçekçi maliyet: bir jeofizik ölçüm hizmetinin gerçek saha maliyetinin çok altında fiyatlandırılması, "bu fiyata hangi aşamadan tasarruf ediliyor?" sorusunu beraberinde getirir. Üçüncüsü — belki de en önemlisi — denetlenebilirlik: rapordaki bir Vs30 değeri, gerektiğinde ham veriden saha geometrisine, ekipmandan işlenmiş Vs profiline kadar geriye doğru izlenebilmeli. Vatandaşın elindeki "ZC" bir sonuçtur; sorulması gereken, o sonucun arkasındaki ölçüm tarifinin ve kalite kontrol zincirinin ne olduğudur.
Peki bu fark, 2019'dan sonra nasıl telafi edilecek? Bunun kolay bir cevabı yok — ama en azından sorunun artık doğru yerde olduğunu biliyoruz. Belki de deprem dirençliliği yalnızca daha iyi bir yönetmelik yazmakla sağlanmıyor; yönetmeliğin istediği bilginin doğru ölçülmesi, gerçekçi bir maliyetle üretilmesi, denetlenmesi ve sonunda vatandaşın anlayabileceği şekilde kendisine ulaştırılması da gerekiyor.
Bunca karşılaştırmadan sonra bende kalan soru, hangi ülkenin kanununun daha iyi olduğu değil. Bir toplum, jeofizik gerçeği vatandaşına otomatik olarak mı göstermeli, yoksa vatandaşını bu gerçeği sormaya yetkin kılacak şekilde mi eğitmeli? İkisi de eksik kaldığında, sonuç aynı: satılmayan bir zemin, satılmış bir zeminmiş gibi davranır.
Bu yazı aslında faylar hakkında değil. Bir ev satın alırken, hayatımızın en büyük kararlarından birini verirken, elimizdeki deprem ve zemin bilgisinin ne kadar güvenilir olduğunu bilip bilmediğimiz hakkında. Çünkü vatandaşın bilmediği bir bilgiyi sorması zordur; bildiği hâlde güvenemediği bir bilgiyi kullanması ise daha da zordur.
Peki siz, bir sonraki ev gezinizde, duvarların değil zeminin altında ne olduğunu sorabilecek misiniz? Ve hangi şehri seçerdiniz — sorulmadan söyleyeni mi, sorulunca susmayanı mı?
Bilimsel dipnot: Yerel zemin sınıflandırmasının fiziksel temeli için bkz. Kramer, S.L. (1996), Geotechnical Earthquake Engineering, Prentice Hall. 1 Ocak 2019'da yürürlüğe giren Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY-2018), yerel zemin sınıfını ZA (sağlam kaya) ile ZF (özel inceleme gerektiren zemin) arasında altı sınıfa ayırır; sınıflandırma üstteki 30 metrelik profilin ortalama kayma dalgası hızına (Vs30) — bulunamıyorsa ortalama SPT darbe sayısına (N60) veya drenajsız kayma mukavemetine (cu) — dayanır (TBDY-2018, Bölüm 16, Tablo 16.1). ZC sınıfı, Vs30 değeri 360-760 m/s aralığında olan, çok sıkı kum/çakıl veya sert kil niteliğindeki zeminleri tanımlar. Eurocode 8 (EN 1998-1) zemin sınıfları A-E de aynı mantıkla, esas olarak Vs30'a dayanır; tam Avrupa Standardı hâli EN 1998-1:2004'tür (CEN), önceki ENV 1998-1-1:1994 ön-standardını ve ulusal kodların 2010'a kadar yürürlükten kaldırılma takvimini içerir. 2007 Deprem Yönetmeliği'nde (Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik) kayma dalgası hızının zemin grubu tanımının bir parametresi olarak yer alması, TBDY-2018'in doğrudan Vs30-tabanlı sınıflandırmasından ayrı bir aşamadır. Ülke ölçeğinde güncel Vs30 tahmini için bkz. Şahin, Askan ve ark. (2024), "Development of a GIS-Based Predicted-VS30 Map of Türkiye Using Geological and Topographical Parameters", Seismological Research Letters, DOI: 10.1785/0220230321. Küresel ölçekte bölgesel ön değerlendirme amaçlı Vs30 haritaları için bkz. USGS Global Vs30 Map Server (earthquake.usgs.gov) — bu haritalar bölgesel eğilimi gösterir, parsel bazlı zemin etüdünün yerine geçmez. Kuzey Anadolu Fay Zonu ile San Andreas Fayı arasındaki sismolojik karşılaştırma için bkz. Wyss, M. (2004), "Fractal Dimension and b-Value on Creeping and Locked Patches of the San Andreas Fault near Parkfield, California", Bulletin of the Seismological Society of America. Kaliforniya'nın fay-yakınlığı beyan yükümlülüğü için bkz. Hart, E.W., Fault-Rupture Hazard Zones in California: Alquist-Priolo Special Studies Zones Act of 1972, California Geological Survey; yürürlükteki resmi hükümler: Alquist-Priolo Earthquake Fault Zoning Act, California Public Resources Code §2621–2630 (California Department of Conservation, California Geological Survey); Natural Hazard Disclosure Act, California Civil Code §1103 et seq. NEHRP zemin sınıflarının (A-F) Vs30 tabanlı tanımı için bkz. Building Seismic Safety Council (1994), NEHRP Recommended Provisions for Seismic Regulations for New Buildings, FEMA 222A/223A; bu yaklaşımın 1997 Uniform Building Code'a taşınması için bkz. USGS, "New Site Coefficients and Site Classification System Used in Recent Building Seismic Code Provisions"; NEHRP, UBC ve ASCE 7 arasındaki yöntemsel farklar için bkz. "Comparison of Recent U.S. Seismic Codes", Journal of Structural Engineering, 123(8), 1997, ASCE (bu kaynaklar yazarın kişisel kütüphanesinde değildir, resmi USGS/ASCE kayıtlarına dayanır). Kuzey Anadolu Fay Zonu ve Marmara çevresinin Avrupa ölçeğindeki tehlike konumu için bkz. Woessner, J. ve ark. (2015), "The 2013 European Seismic Hazard Model: Key Components and Results", Bulletin of Earthquake Engineering, DOI: 10.1007/s10518-015-9795-1 (SHARE/ESHM13). TBDY-2018'in hazırlık süreci (2012'de kurulan komisyon, ~120 uzman) için bkz. AFAD, deprem.afad.gov.tr. Zemin etütlerinde en az iki çapraz sismik profil ve ham veri/saha kaydı sunma zorunluluğu için bkz. Resmî Gazete, 17 Şubat 2021 tarih ve ilgili düzenleme. ABD'deki ölçüm-yöntemi standartları için bkz. ASTM D6429, Standard Guide for Selecting Surface Geophysical Methods; ASTM D5777, Standard Guide for Using the Seismic Refraction Method for Subsurface Investigation; ve USGS, "Flexible Multimethod Approach for Seismic Site Characterization" ile Vs30 Models and Data.
Comments
Post a Comment