🔬🌱 Bilimsel Bir Perspektifle İyilik
Bilimsel Bir Perspektifle İyilik: P Dalgasından Kolektif Reflekslere Afet Bilimi Yaklaşımı
Ali Osman Öncel — İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa, Mühendislik Fakültesi, Jeofizik Mühendisliği Bölümü, Sismoloji Anabilim Dalı
- P dalgası, sismolojinin zararsız öncü sinyali, afet sonrası etik ve toplumsal tepkinin bir metaforu olarak yeniden yorumlanmıştır.
- Vatandaş sismolojisi platformları (MyShake, EMSC LastQuake, DYFI) bireysel gözlemleri etik müdahale sinyaline dönüştürür.
- Hastane triyajına benzer bir model, jeofizik veriyi toplumsal dayanışmayla birleştirip afet sonrası müdahale önceliğini belirler.
Sade Dil Özeti (Plain Language Summary)
Büyük bir deprem olduğunda, ilk ulaşan sismik sinyal olan P dalgası hiçbir hasara yol açmaz, ama daha yıkıcı S dalgası gelmeden önce insanlara birkaç saniyelik bir uyarı süresi kazandırır. Bu makale, P dalgasını insan davranışındaki benzer bir olguya metafor olarak kullanır: bir afetin ardından toplumda kendiliğinden ortaya çıkan büyük iyilik dalgasından önce gelen, zararsız ve erken bir sinyal. MyShake ve EMSC LastQuake gibi vatandaş sismolojisi uygulamaları, sıradan insanların telefonlarından sarsıntı ve hasar bildirmesine imkân tanıyarak, bireysel gözlemleri — tıpkı bir hastane triyaj sisteminin hastaları aciliyetine göre sınıflandırması gibi — müdahale ekiplerine yol gösterecek sinyallere dönüştürür.
2023 Kahramanmaraş depremleri ve Japonya'nın erken uyarı sistemleriyle yapılan karşılaştırmadan yola çıkan bu çalışma, afet müdahalesinin en iyi şekilde, teknik sismik veri ile toplumsal dayanışmanın aynı olayın iki ayrı sinyali olarak ele alındığında işlediğini savunmaktadır.
Bu çalışma, büyük ölçekli depremlerin tetiklediği toplumsal reflekslerin bilimsel erken uyarı sistemleriyle nasıl bütünleştirilebileceğini incelemektedir. MyShake ve EMSC LastQuake gibi vatandaş sismolojisi platformlarından, AFAD ve JMA tarafından geliştirilen erken uyarı sistemlerinden yola çıkarak, kriz anlarında hızla ortaya çıkan prososyal davranışları tanımlamak üzere "kolektif iyilik dalgaları" kavramı önerilmektedir. Sismik P dalgasından ilham alan bu metafor, toplumsal reflekslerin bilimsel sorumlulukla nasıl harekete geçirilebileceğini göstermektedir. Yer hareketi ölçümlerini vatandaş kaynaklı veriyle birleştiren, jeofiziksel risk haritalaması, toplumsal dayanıklılık analizi ve dinamik müdahale önceliklendirmesinden oluşan algoritmik bir triyaj sistemi önerilmektedir. Böylece afet müdahalesi, yalnızca fiziksel bir süreç değil, toplumsal dayanıklılığı ve bilimsel sorumluluğu bütünleştiren etik bir sistem olarak yeniden tanımlanmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Vatandaş sismolojisi, afet etiği, erken uyarı sistemleri, sosyal sermaye, kolektif refleksler.
Afetler yalnızca fiziksel altyapıyı değil, toplumun kolektif tepki verme kapasitesini de sınar. Alan yazınında afet sonrası prososyal davranışların sosyal kimlik, güven ve dayanışmayla ilişkisi geniş biçimde ele alınmış olsa da (Aldrich & Meyer, 2015; Ntontis vd., 2023; Drury & Tekin Guven, 2022), bu toplumsal reflekslerin, onları tetikleyen jeofiziksel sinyallerle ilişkisi sismoloji ve afet mühendisliği yazınında yeterince irdelenmemiştir. Erken uyarı sistemleri (EEW), riski azaltma ve müdahale hızını artırma açısından yüksek bir potansiyel taşımakta; bu sistemlerin halk katılımıyla bütünleşmesi, kolektif farkındalık ve güven inşası açısından kritik önem taşımaktadır (Allen vd., 2020; Bossu vd., 2022).
Bu çalışma, büyük depremlerin tetiklediği toplumsal reflekslerini bilimsel sorumluluk penceresinden ele alarak, "iyilik dalgası" metaforu etrafında kurulu disiplinlerarası bir model önermektedir. Sismolojinin teknik öncü sinyali olan P dalgası, burada kolektif ve prososyal refleksleri tetikleyen bir işaret olarak yeniden yorumlanmakta, sismolojinin toplumsal önemi teknik sınırlarının ötesine taşınmaktadır.
Bu boşluk önemlidir çünkü erken uyarı altyapısı dünya genelinde hızla yaygınlaşmaktadır — Meksika'nın SASMEX'inden Tayvan'ın P-Alert ağına kadar — ancak bu sistemlere duyulan kamuoyu güveni büyük farklılıklar göstermekte ve nadiren teknik performanslarıyla birlikte incelenmektedir. Bu çerçevede önerilen "kolektif iyilik dalgaları" kavramı, jeofizik mühendisliği, sosyoloji, psikoloji ve etik disiplinlerini bir araya getiren uygulanabilir bir müdahale modeli sunma iddiasındadır.
P dalgası, bir depremden sonra ulaşan ilk fiziksel sinyaldir. Kamuoyunda genellikle yıkımla özdeşleştirilse de, teknik olarak düşük genlikli, yüksek hızlı bir sıkışma dalgasıdır ve yapısal hasara yol açmaz; asıl yıkıcı enerjiyi taşıyan, daha yavaş ve yüksek genlikli S dalgasıdır. Bu ayrım akademik bir ayrıntı değildir: erken uyarı sistemlerinin, yıkıcı dalga gelmeden önce kullanılabilir birkaç saniyelik bir pencere açabilmesini sağlayan da budur; adli sismolojinin depremleri patlamalardan veya insan kaynaklı sarsıntılardan ayırt etmek için P dalgası spektral özelliklerini kullanmasının nedeni de budur (Koper vd., 2024).
Bu analojinin zamansal bir boyutu da açıkça belirtilmeye değer: tıpkı P dalgasının penceresinin saniyeler içinde kapanması gibi, komşu kontrolü ve bilgi paylaşımının ilk patlaması da zaman sınırlıdır; hızla örgütlü bir tepkiye kanalize edilmezse dağılma eğilimindedir. Adli sismolojinin doğal depremler ile insan kaynaklı sarsıntıları ayırt eden yöntemleri de, uluslararası denetim mekanizmalarının nükleer testleri izlemesinde kullanılarak, P dalgasını küresel güvenlik açısından etik bir sorumluluk aracına dönüştürmektedir.
Vatandaş sismolojisi platformları, bireysel gözlemleri bir tür toplumsal sermayeye dönüştürür. EMSC'nin LastQuake'i ve USGS'nin "Did You Feel It?" sistemi, bireylerin kendi konumlarından sarsıntı şiddetini bildirmesine imkân tanıyarak, yoğun sensör kapsamı olmayan bölgelerdeki aletsel boşlukları doldurur (Bossu vd., 2022; Quitoriano & Wald, 2020). UC Berkeley'de geliştirilen MyShake, sıradan akıllı telefonları düşük maliyetli sismometrelere dönüştürür (Allen vd., 2020). Japonya'da JMA tabanlı Yurekuru Call, milyonlarca kullanıcıya kişiselleştirilmiş uyarılar göndermektedir.
Bu makale, hastane acil servis protokollerinden uyarlanan bir triyaj analojisiyle bu katkıları modellemektedir: vatandaş bildirimleri ile aletsel yer hareketi verisi (PGA), kırmızı (yüksek etki), yeşil (düşük etki) ve gri (belirsiz) bölgeler halinde birlikte sınıflandırılarak, müdahale ekiplerinin önceliklerini belirlemesine yardımcı olur.
MyShake ve LastQuake'in ötesinde, Meksika'nın SkyAlert'i ve Tayvan'ın P-Alert uygulaması gibi bölgeye özgü araçlar, bu vatandaş-veri katmanının deprem kuşağındaki bölgelerde yükselen küresel bir norm olduğunu göstermektedir. USGS'nin "Did You Feel It?" sistemi de 1990'ların sonundan bu yana milyonlarca bildirim toplayarak, toplumların afetlere karşı zaman içinde geliştirdiği kolektif hafızayı görünür kılmaktadır.
6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri, bu bütünleşmenin hem vaadini hem sınırlarını göstermektedir. Teorik P-S ön hazırlık süreleri, merkez üssüne uzaklığa bağlı olarak Gaziantep'te (80 km) yaklaşık 11 saniyeden Sivas'ta (450 km) yaklaşık 60 saniyeye kadar değişmiştir; ancak etkilenen bazı illerde, altyapı ve veri gecikmesi nedeniyle gerçek uyarı süresi 3 saniyenin altında kalmıştır. Bu teknik eksikliğe rağmen, mahalle düzeyindeki dayanışma ağları hızla harekete geçmiş; bu durum Putnam'ın (2000) toplumsal sermaye kuramı ile Aldrich ve Meyer'in (2015) afet sonrası saha gözlemleriyle örtüşmektedir.
Karşılaştırmanın bir başka boyutu da kurumsal hafızadır: Japonya'nın Kobe sonrası reformları üç on yıl boyunca özel fon hatları ve zorunlu okul tatbikatlarıyla sürdürülmüştür; Türkiye'nin erken uyarıya yatırımı ise tarihsel olarak daha proje bazlı ve fon sürekliliği açısından kırılgan olmuştur. Bu, "iyilik dalgası" çerçevesinin yalnızca teknik altyapı çağrısı değil, kalıcı kurumsal taahhüt argümanı olarak da okunması gerektiğini gösterir.
| İl | Uzaklık (km) | Teorik ön hazırlık süresi (s) |
|---|---|---|
| Gaziantep | 80 | ≈ 11 |
| Malatya | 160 | ≈ 21 |
| Diyarbakır / Mersin | 250 | ≈ 33 |
| Sivas | 450 | ≈ 60 |
Tablo 1. 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremi için merkez üssü uzaklığına göre teorik P–S ön hazırlık süreleri (yaklaşık değerler, ±2 sn). Japonya'nın JMA'sı ile Türkiye'nin AFAD'ı yararlı bir karşılaştırma sunar: Japonya'nın sistemi kamuoyu farkındalığıyla çok daha derin bütünleşmiştir; bu miras kısmen 1995 Kobe depreminden sonra sürdürülebilir yatırımı tetiklemesine dayanır.
Bu çalışma, tamamen teknik bir sismolojik sinyal olan P dalgasını, çok daha büyük bir prososyal tepkinin en erken ve yıkıcı olmayan göstergesi olarak yeniden yorumlamıştır. Vatandaş sismolojisi, triyaj temelli sınıflandırma ve toplumsal sermaye kuramı birlikte göstermektedir ki, afet müdahalesi, fiziksel öncü sinyaller ile toplumsal öncü reflekslerin tek, bütünleşik bir sistem olarak ele alınmasıyla en iyi şekilde işlemektedir.
Gelecek çalışmalar için dört yön özellikle umut vaat etmektedir: (1) "iyilik dalgası" metaforunun sel veya salgın gibi başka afet türlerine genellenip genellenemeyeceğinin test edilmesi; (2) kültürel bağlamın prososyal tepkiyi farklı erken uyarı sistemlerinde nasıl şekillendirdiğinin karşılaştırılması; (3) yapay zekâ destekli erken uyarı sistemlerinin etik boyutlarının değerlendirilmesi; ve (4) vatandaş sismolojisi veri akışlarının afet sonrası psikolojik iyileşme göstergeleriyle bütünleştirilmesi.
P dalgasını yalnızca mühendislik sinyali değil, kolektif eyleme çağıran etik bir işaret olarak ele almak, bu çalışmanın savunduğu üzere, sismolojinin kamusal misyonunun meşru ve gerekli bir uzantısıdır.
Ayrıca belirtilmeye değer bir yön de, farklı kurumsal güven düzeylerine sahip sismik olarak aktif bölgeler arasında karşılaştırmalı çalışma yapılmasıdır; çünkü aynı vatandaş sismolojisi araçları, yerel toplumsal sermayeye bağlı olarak çok farklı kolektif tepkiler üretebilir. Sonuç olarak, bu disiplinlerarası çerçeve, jeofizik mühendisliğinin laboratuvar ortamının ötesinde, doğrudan sahada ve toplumun içinde uygulanması gerektiğini savunmaktadır.
Veri ve Kaynaklar
EMSC LastQuake, MyShake, USGS ShakeMap/DYFI, AFAD Kuvvetli Yer Hareketi İstasyonları — hepsi kamuya açık, yeni veri toplanmamıştır.
Çıkar Çatışması Beyanı
Yazar herhangi bir çıkar çatışması bildirmemektedir.
Teşekkür
Bu makale, 30 Kasım 2024 tarihinde düzenlenen bir kitap paneli kapsamında yapılan bir sunuma dayanmaktadır.
Not: Aşağıdaki kaynaklar gerçek, yayımlanmış İngilizce makalelerdir; akademik atıf kuralı gereği başlıkları orijinal dilinde bırakılmıştır.
- Aldrich, D. P., & Meyer, M. A. (2015). Social capital and community resilience. American Behavioral Scientist, 59(2), 254–269.
- Allen, R. M., Kong, Q., & Schreier, L. (2020). Earthquake early warning and Android alerts: A scalable global solution. Seismological Research Letters, 91(3), 1452–1460.
- Bossu, R., Steed, R., Mazet-Roux, G., Roussel, F., & Fallou, L. (2022). Citizen seismology: Harnessing public data for rapid earthquake impact assessment. Annals of Geophysics, 65(2), 1–12.
- Douglas, H. (2009). Science, Policy, and the Value-Free Ideal. University of Pittsburgh Press.
- Drury, J., & Tekin Guven, S. (2022). A social identity model of pro-social action in collective victimhood experienced through deadly disaster. International Journal of Disaster Risk Reduction, 82, 103392.
- Imperiale, A. J., & Vanclay, F. (2021). Conceptualizing community resilience: Revisiting conceptual distinctions. Community Development, 52(1), 1–20.
- Koper, K. D., Burlacu, R., Armstrong, A. D., & Herrmann, R. B. (2024). Classifying small earthquakes, explosions and collapses using physics-based features and machine learning. Geophysical Journal International.
- Ntontis, E., Drury, J., Amlôt, R., Rubin, G. J., Williams, R., & Saavedra, P. (2023). Collective resilience in the disaster recovery period. British Journal of Social Psychology, 62(3), 1075–1095.
- Putnam, R. D. (2000). Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community. Simon & Schuster.
- Quitoriano, V., & Wald, D. J. (2020). Did you feel it? Science and applications of the USGS community internet intensity maps. Seismological Research Letters, 91(1), 1–12.
Comments
Post a Comment