🔬 Hong Kong Senior Project — Oturum 3: Olasılıksal Sismik Tehlike Analizi “Bir Bitirme Projesinin Bilimsel Yol Haritası
Hong Kong'un Deprem Tehlikesi: Bir Bitirme Projesinin Bilimsel Yol Haritası
Tehlike ile risk aynı şey değil: Hong Kong'da yaşayan bir öğrencinin bitirme projesi için katalogdan b-değerine, fay zonlarından dolgu zeminlere ve tasarım ivmesine uzanan bir danışmanlık oturumu; yapay zekâ ile hazırlanan sunumun dayandığı 2012 tarihli resmî rapor ve diğer kaynaklarla denetlenmesi.
Hong Kong'un yakınında 1874'ten bu yana yıkıcı bir deprem olmadı; kaya için hesaplanan tasarım ivmesi de düşük. Ama kaya üzerindeki tehlike tahmini, kıyı dolgularının üzerindeki gökdelenlerin karşılaşacağı sarsıntıyı ve olası kayıpları tek başına açıklamaz. Bir bitirme projesi tehlikeyi, yerel zemin etkisini ve riski hangi veriyle, hangi yöntemle ayrı ayrı inceleyebilir ve sınırlılıklarını nasıl açıkça söyleyebilir?
Oturum kaydı · 22 Ekim 2026 · Doğa ve Deprem Bilimi · MS Teams · Olcay Demir'in (Hong Kong) katılımıyla
Yazının Özü
Bu sayfa, Hong Kong'da yaşayan öğrencimiz Olcay Demir'in "Hong Kong Olasılıksal Sismik Tehlike Analizi" başlıklı lisans bitirme projesi için MS Teams üzerinden yaptığımız üçüncü danışmanlık oturumunun ders notudur; ilk oturum 29 Haziran 2026'da yapılmıştı. Oturumda, Hong Kong yönetiminin Jeoteknik Mühendislik Ofisi'nin (GEO) 2012 tarihli deprem verisi raporundan NotebookLM ile hazırlattığım 12 slaytlık sunum üzerinden ilerledik: Bir bitirme tezinin IMRAD iskeleti, tarihsel ve aletsel katalogların birleştirilmesi ve temizlenmesi, Gutenberg–Richter bağıntısı ve b-değeri, Hong Kong çevresindeki fay zonları, yakın ve uzak depremlerin farklı bina yüksekliklerine etkisi, kıyı dolgu zeminlerinde sarsıntının büyümesi, kaya için tasarım ivmesi ve deterministik senaryolar. Oturumun büyük bölümünde slaytlar öğrencinin ekranına ulaşmadı; bu sayfa o yüzden anlatımı slaytlarla yeniden buluşturuyor.
Sayfada oturuma ek olarak altı Scientific Perspective kutusu (Hong Kong'un kıta içi konumu, GEO 2012 raporunun veri tabanı, kümeden arındırmanın tehlikeye etkisi, Hong Kong'da aktif fay kanıtı, zemin büyütmesinin büyüklüğü, sunum ile kaynak raporun karşılaştırması), on bir Evidence Check (IMRAD'ın açılımı, Hong Kong'un orman oranı, "interplate" ile "intraplate" farkı, 1841 nüfusu, aletsel katalog dönemi, b = 0,92'nin kaynağı, 1918 depreminin büyüklüğü ve kaynağı, Türkiye'nin ilk deprem yönetmeliği, 6 Şubat 2023 depremlerinin maliyeti, şiddetin "2–3 kat" artması, tasarım ivmesi), oturumda söylenenler için kaynaklı bir düzeltme tablosu, tezin IMRAD yol haritası, Terimler Sözlüğü, doğrulanmış kaynakça ve zaman damgalı tam metin bulunuyor. Sunumun 11 slaytı, her birinin altında ilgili düzeltmeye bağlantıyla, galeride yer alıyor.
📍 Kullanım: Bitirme projesi yazan jeofizik mühendisliği öğrencileri, olasılıksal sismik tehlike analizine yeni başlayanlar ve "düşük tehlike, yüksek risk" kavramını bir kent örneğiyle görmek isteyen okurlar için danışmanlık eşlik metni.
Projenin başlığı: Hong Kong Olasılıksal Sismik Tehlike Analizi (PSHA): Bölgesel Deprem Tehlikesinin İstatistiksel ve Tektonik Değerlendirilmesi. Sunumun dayandığı temel kaynak GEO Publication No. 1/2012'dir (Geotechnical Engineering Office, 2012); slaytlardaki bazı sayılar bu raporda değil, Hong Kong için yapılmış başka tehlike çalışmalarında geçiyor (bkz. Scientific Perspective).
|
Mw 5,8 · 32 km
1874 Dangan Adası depremi: Hong Kong'a en yakın yıkıcı tarihsel deprem
GEO, 2012 · Tablo 5.1
|
Mw 7,3 · ≈350 km
1918 Nan'ao (Shantou) depremi: son yüzyılda Hong Kong'u en çok sarsan deprem
GEO, 2012 · Pappin ve ark., 2015
|
|
0,09–0,12 g
Kayada 50 yılda %10 aşılma olasılıklı (475 yıl) en büyük yer ivmesi
Mok ve ark., HKO Reprint 1175
|
7,52 milyon
Hong Kong'un 2026 yıl ortası nüfusu (geçici tahmin)
Census and Statistics Department, 2026
|
Bir başlığa tıklayınca yukarıdaki video o dakikadan oynamaya başlar. Başlıklar YouTube açıklamasındaki bölümlerle aynıdır.
🎓 Giriş
- ▶ 00:00 Giriş: Hong Kong'dan bir bitirme projesi
- ▶ 00:52 1989'da bir bitirme projesi: Veriyi kurum kurum aramak
📐 Tezin iskeleti
🏙️ Hong Kong, tehlike ve risk
- ▶ 09:08 Hong Kong: Dolgu zemin ve yüksek binalar
- ▶ 11:05 Tektonik çerçeve: Kıta içi depremler, yakın ve uzak kaynaklar
- ▶ 14:11 Balıkçı köyünden metropole; 6 Şubat'tan bir ders
- ▶ 16:44 Tehlike, maruziyet ve kırılganlık
🗂️ Veri ve yöntem
- ▶ 22:34 Slayt paylaşımında teknik sorun
- ▶ 27:10 Veri: Tarihsel ve aletsel kataloglar
- ▶ 31:09 Katalog temizliği: Magnitüd dönüşümü, mükerrer kayıt, kümeden arındırma
- ▶ 35:45 Gutenberg–Richter bağıntısı ve b-değeri
- ▶ 41:24 b-değerini ne değiştirir? Gözlem süresi ve yarıçap
🎤 Öğrencinin planı
🔥 Kaynaklar, zemin ve senaryolar
- ▶ 46:28 Sismik kaynaklar: Littoral, Dangan ve Wuchuan–Sihui
- ▶ 51:57 Yakın ve uzak depremler: Frekans ve bina yüksekliği
- ▶ 56:28 Risk: Yönetmelik, nüfus ve ekonomik kayıp
- ▶ 1:00:37 Zemin etkisi: Kaya, dolgu ve büyütme
- ▶ 1:04:46 Tasarım ivmesi ve deprem senaryoları
- ▶ 1:07:14 En kötü ve en iyi senaryo; GMPE
- ▶ 1:08:23 Sınırlılıklar ve sonraki adımlar
📚 Kaynak rapor
- Hong Kong'dan bir bitirme projesi ve 1989'dan bir anı
- Tezin iskeleti: IMRAD
- Hong Kong: Dolgu zemin ve yüksek binalar
- Tektonik çerçeve: Kıta içi depremler, yakın ve uzak kaynaklar
- Balıkçı köyünden metropole; 6 Şubat'tan bir ders
- Tehlike, maruziyet ve kırılganlık
- Veri: Tarihsel ve aletsel kataloglar
- Katalog temizliği: Magnitüd dönüşümü, mükerrer kayıt, kümeden arındırma
- Gutenberg–Richter bağıntısı ve b-değeri
- Öğrencinin tez planı: Olcay Demir
- Sismik kaynaklar: Littoral, Dangan ve Wuchuan–Sihui
- Yakın ve uzak depremler: Frekans ve bina yüksekliği
- Risk: Yönetmelik, nüfus ve ekonomik kayıp
- Zemin etkisi: Kaya, dolgu ve büyütme
- Tasarım ivmesi ve deprem senaryoları
- Sınırlılıklar ve sonraki adımlar
- Kaynak rapor: GEO 2012 ve kapanış
- Oturum sonrası notlar: Oturumda söylenen ve kaynaklar
- Terimler Sözlüğü
Oturumda kullanılan sunum, GEO 2012 raporu temel alınarak yapay zekâ ile (NotebookLM, Gemini) hazırlandı. Slaytlardaki bazı sayılar ve adlar kaynaklarla uyuşmuyor; her slaytın altında ilgili düzeltmeye bağlantı var, tümü oturum sonrası notlarda. Kapak slaytı (öğrencinin kişisel bilgilerini içerdiği için) galeriye alınmadı.
▶ 00:00 Giriş ▶ 00:52 1989'da bir bitirme projesi ▶ 02:37 Afet İşleri'nde bir rapor ▶ 04:59 Hangi yıl?
Bu oturumda Hong Kong ile bağlantı kurduk. Öğrencimiz Olcay Demir Hong Kong'da yaşıyor ve yarım bıraktığı bitirme projesini tamamlamak istiyor; bu saatten sonra tamamlamak kolay değil ama vazgeçmiyor. Bitirme projesi önemli bir proje; bunu anlatmak için kendi bitirme projemden başladım.
1989'da bitirme projemi Ömer Alptekin hocanın yanında yaptım. O dönem bazı hocalar İngilizce bir makale verir, çevirisini bitirme tezi olarak kabul ederdi. Ömer hoca ise başka bir yol çizmişti: Maden Tetkik Arama'ya, Elektrik İşleri Etüt İdaresi'ne, Afet İşleri Genel Müdürlüğü'ne yazı yazdı ve "Bu mektupla gideceksin; bitirme projende kullanabileceğin veri ya da rapor var mı, tek tek soracaksın" dedi. Kurumların çoğunda kapıda karşılandım: "Elimizde maalesef size açabileceğimiz bir veri yoktur." Afet İşleri Genel Müdürlüğü'nde ise genel müdür, verilerin kendi kopyasından bir rapor verdi; üstelik bir çalışma odası açtı ve kütüphanesini kullanmama izin verdi. Rapor, Balçova tünel güzergâhının sismik kırılma ile zemin etüdü idi.
O raporu anlamak için sismik kırılma yöntemini Dobrin'in jeofizik aramacılığı kitabından öğrendim; o zamanlar ne yapay zekâ vardı ne cep telefonu. Bölümümüzde bilgisayar yoktu; İTÜ Jeofizik Mühendisliği'nin bilgisayar laboratuvarında, bir arkadaşımın benim adıma aldığı randevularla tezi yazdım. Savunmada jürideki hocanın "Bu bitirme projesini kendisi yazdı" demesi o yıllarda önemli bir şeydi. Bu anının bugüne dersi şu: Veri hiçbir zaman hazır gelmez; onu bulmak, anlamak ve kendi elinizle yeniden işlemek tezin asıl kısmıdır.
▶ 05:07 Makale formatı ▶ 07:04 Veri, yöntem, analiz ▶ 08:18 IMRAD
Bitirme projesinin standart bir akademik makale formatı var: giriş, veri, yöntem, sonuçlar ve tartışma. Girişte çalıştığınız bölgeyi tanıtırsınız: Hong Kong'da depremler neden oluyor, bu konuda kimler hangi çalışmaları yapmış; bu çalışmalar kaynak olarak verilir. Girişin son cümlesi genellikle motivasyon cümlesidir: "Hong Kong'da yaşayan biri olarak yaşadığım bölgenin depremlerini ve deprem tehlikesini merak ettim; bu nedenle bu çalışmayı yapmayı düşündüm."
Ardından veri gelir: Hong Kong depremlerinin bir kataloğu olmalı. Sonra bu depremleri analiz edecek bir yöntem, yöntemle verinin eşleştiği bir analiz ve sonuçlar. Kaynakça da kapsamlı olmalı. İstanbul Üniversitesi Jeofizik Mühendisliği Bölümü'nün sayfasında örnek bitirme projeleri ve üniversitenin bitirme tezi yazım kılavuzu var; örneklerden biri, bugün Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi'nde öğretim üyesi olan bir öğrencimin, Elbistan'da yürüttüğüm projenin kırılma verileriyle yaptığı tomografi çalışmasıdır. Bu iskelete İngilizcede IMRAD deniyor.
🟦 Evidence Check · IMRAD'daki "A" analiz mi?
Oturumda söylenen: "I harfi introduction, M harfi method, R harfi results, A harfi analiz, D harfi de discussion." (▶ 08:18)
Literatür ne diyor?
IMRAD'ın açılımı Introduction, Methods, Results, and Discussion'dır; "A" harfi bağlaç olan and'den gelir. Tıp dergilerinde 1935–1985 arasını tarayan bir çalışma, bu yapının 1940'lardan itibaren yaygınlaştığını ve 1980'lerde araştırma makalelerinde neredeyse tek standart hâline geldiğini gösterir. Analiz ayrı bir başlık değildir; yöntem (Methods) ve bulgular (Results) bölümlerinin içinde yer alır. Bitirme tezinde "Veri" bölümünün ayrı bir başlık olması ise yer bilimlerinde yaygın ve uygun bir uyarlamadır.
- Giriş: Hong Kong'un tektonik konumu, bölgedeki depremler ve önceki tehlike çalışmaları; son cümle motivasyon cümlesi (▶ 05:07).
- Bölgenin sismotektoniği: Hong Kong'u etkileyen fay zonları ve tarihsel depremler tek tek anlatılır (▶ 51:57).
- Veri: Tarihsel ve aletsel katalog; magnitüd dönüşümü, mükerrer kayıtların ayıklanması, kümeden arındırma ve bunların tartışılması (▶ 34:45). İki katalog farklı alan ve sürelere sahip olduğu için birleştirme R2 = 150 km içinde yapılmalı (bkz. metodoloji önerisi).
- Yöntem ve analiz: Gözlem süresiyle normalize edilmiş Gutenberg–Richter bağıntısı, tamamlanma aralığının seçimi ve b-değeri; yarıçap (30, 50, 100 km) ve gözlem süresinin etkisi (▶ 35:45, ▶ 42:05).
- Senaryolar: Raporda kullanılan yer hareketi tahmin denklemiyle (GMPE) aynı sonucu bulabildiğini sınamak; en kötü ve en iyi deterministik senaryo (▶ 1:07:14).
- Tartışma: Bulunan b-değerini dünya ortalaması ve önceki Hong Kong çalışmalarıyla bir tabloda karşılaştırmak (▶ 41:28).
- Sınırlılıklar ve sonraki adımlar: Kısa aletsel veri penceresi, Güney Çin'e özgü yer hareketi denklemlerinin azlığı; Vs30 mikrobölgeleme ve yönetmeliğe entegrasyon (▶ 1:08:23).
Kapsam önerisi (oturumda söylendiği gibi): Kaynak rapordaki hesapların yeniden üretilebilmesi bir bitirme projesi için yeterli olabilir; veriyi 2023 ve sonrasına güncellemek, yüksek lisans düzeyinde bir devam çalışmasıdır (▶ 27:21).
▶ 09:08 Hong Kong nasıl bir kent? ▶ 09:44 Dolgu zemin ve rant ▶ 10:16 Olcay: Orman ve 50 katlı binalar
Hong Kong'da kaya zemin de var, dolgu zemin de; yüksek binaların önemli bir kısmı kıyıdaki dolgu zeminler üzerinde. Binalar neden kıyıda yükseliyor? Çünkü orada rant var: deniz manzarası, şerefiye. Olcay buna yerinden önemli bir gözlem ekledi: Hong Kong'da yeni yerleşim alanı açılmıyor; kentin geniş bir kısmı ormanlık ve korunan alan olduğu için eski 20 katlı binalar yıkılıp yerlerine 50 katlı binalar yapılıyor. Kent içinde futbol sahası, basketbol sahası, park gibi açık alanların korunması da bunun bir parçası. Yani dikey büyümenin arkasında rant kadar çevre koruma politikası da var.
🟦 Evidence Check · Hong Kong'un %60'ı orman mı?
Oturumda söylenen (öğrenci): "Buranın %60'ı orman. O yüzden mevcut eski 20 katlı binaları yıkıp 50 katlı bina yapıyorlar." (▶ 10:16)
Literatür ne diyor?
Resmî veride kullanılan ölçü "orman" değil, koruma statüsüdür: Hong Kong'un toplam kara alanının yaklaşık %40'ı (44.300 hektar) kır parkı (country park) ve özel alan olarak koruma altındadır. Bitki örtüsüyle kaplı alan bundan daha geniş olabilir, ancak "%60 orman" ifadesini doğrulayan bir resmî kaynak bulamadık. Gözlemin özü doğru: Korunan alanlar yerleşimi sınırlıyor ve kentsel büyüme dikey yönde oluyor.
▶ 11:05 Kıta içi bölge ▶ 12:13 Yakın ve uzak depremler ▶ 12:13 Tehlike kimin için?
Tezin tektonik bölümünde önce şunu anlatmak gerekiyor: Hong Kong'da depremler neden oluyor? Hong Kong bir kıta içi bölgede. Doğuda Filipin Denizi levhası Avrasya levhasına doğru hareket ediyor; bu hareket levha sınırında ve levhanın içinde gerilme biriktiriyor. Gerilen yerleri depremlerden anlıyoruz.
Hong Kong'u etkileyen depremleri ikiye ayırıyoruz: Hong Kong merkezli yaklaşık 500 kilometrelik bir dairenin içindekiler yakın mesafeli, dışındakiler uzak mesafeli depremler. Tayvan ve Japonya uzak ama büyük deprem üretme potansiyeli yüksek yerler. Hong Kong'un kendi çevresinde ise tarihsel ve aletsel dönemde büyük deprem olasılığı Tayvan'a ve Japonya'ya göre düşük; buna karşın orta büyüklükte tarihsel depremler olmuş. Bir şeyi de unutmamak gerekiyor: Sismik tehlikeyi insan olduğu için araştırıyoruz. Hong Kong'da yaşayan insan olmasaydı bu tehlike kimse için tehlike olmazdı.
🟦 Evidence Check · "Interplate" iki levhanın çarpışması mı?
Oturumda söylenen: "Kıta içi bir bölge; interplate ne demek? İki levhanın çarpışması demek." (▶ 11:05)
Literatür ne diyor?
İki terim karıştı. Slaytta ve literatürde Hong Kong için kullanılan terim intraplate, yani levha içidir: Depremler bir levha sınırında değil, levhanın iç kesimindeki faylarda olur. Interplate ise levhalar arası, yani bir levha sınırındaki depremleri anlatır; bu sınır çarpışan (yakınsak), ayrılan (ıraksak) ya da yanal kayan (transform) olabilir. Hong Kong'un resmî bilgi notu kenti Avrasya levhasının içinde, en yakın levha sınırına (Tayvan'ın altından geçip güneyde Filipinler'e, kuzeydoğuda Japonya'ya uzanan sınır) yaklaşık 600 km uzaklıkta konumlandırır; slayttaki "~700 km" bu değere yakındır.
- Geotechnical Engineering Office. (2025). Seismicity of Hong Kong (Information Note 21/2025). Civil Engineering and Development Department, HKSAR Government.
- Stein, S., & Wysession, M. (2003). An introduction to seismology, earthquakes, and Earth structure. Blackwell Publishing.
🔬 Scientific Perspective · Kıta içi bir kentte deprem tehlikesi neden "düşük–orta"?
Hong Kong için yapılan çalışmalar, kentin depremselliğini "düşük–orta" olarak tanımlar. Tarihsel kayıtlar Hong Kong'un hem orta büyüklükte yerel depremlerden hem de büyük ve uzak depremlerden etkilendiğini gösterir; olasılıksal tehlike analizleri ise kentteki tehlikeye en büyük katkının kente 90–400 km uzaklıktaki güçlü ve büyük depremlerden geldiğini ortaya koyar. Aynı literatür, klasik Gutenberg–Richter modelinin yerel ve büyük depremlerin olasılığını düşük tahmin etmiş olabileceği uyarısını da yapar: 1874'te orta büyüklükte bir deprem üreten Dangan Adası fayı Hong Kong'un yalnızca 30 km güneydoğusundadır ve deprem üretme potansiyeli kesin olarak belirlenmemiş olsa da Mmax 7 düzeyinde bir deprem üretebileceği düşünülmüştür. Kayıt azlığı nedeniyle bu tür yerel depremlerin yer hareketleri sayısal benzetimlerle tahmin edilmiştir. 1979'da kısa periyotlu sismograf ağının kurulmasından bu yana Hong Kong'da yılda ortalama yaklaşık iki deprem hissedilir; bunların çoğu Değiştirilmiş Mercalli ölçeğinde III–IV şiddetindedir.
Oturumda "Hong Kong'un çevresinde büyük deprem olasılığı Japonya'ya ve Tayvan'a göre düşük" dediğimiz şey, literatürde levha içi konumun tipik sonucu olarak geçiyor; tezde bu cümleye bu kaynaklarla dayanak verilebilir.
- Megawati, K. (2007). Hybrid simulations of ground motions from local earthquakes affecting Hong Kong. Bulletin of the Seismological Society of America, 97(4), 1293–1307. https://doi.org/10.1785/0120060129
- Mok, H. Y., Koo, R. C. H., Kwan, J. S. H., & Lau, D. S. (t.y.). Earthquake monitoring and probabilistic seismic hazard assessment of Hong Kong (Reprint No. 1175). Hong Kong Observatory.
▶ 14:11 Olcay: 150 yıl önce ▶ 14:36 Hong Kong Üniversitesi ve Türkiye ▶ 15:40 TÜBİTAK hızlı destek ▶ 15:40 Hatay'da bina yıkılmayan ilçe
Olcay ilginç bir noktaya değindi: Hong Kong yaklaşık 150 yıl önce birkaç yüz kişinin yaşadığı bir balıkçı köyüydü; İngiltere'nin buraya yerleşmesiyle nüfus geldi. Yani yüz–yüz elli yıl önce kimsenin deprem tehlikesiyle ilgilenmediği bir yer, bugün deprem tehlikesi araştırmalarının yapıldığı bir merkez hâline geldi. Bu bilgiyi tezin girişine eklemek, orada yaşayan biri olarak güzel olur; ancak sayıyı kaynaktan almak gerekiyor (aşağıdaki kutu).
Hong Kong Üniversitesi'nden bilim insanlarının 6 Şubat 2023 depremlerinden sonra Türkiye'ye sismometre getirdiğini bir toplantıda dinlemiştim; bu, oradaki deprem araştırma grubunun oldukça aktif olduğunu gösteriyor. O dönem TÜBİTAK da deprem bölgesindeki saha çalışmaları için hızlı bir destek açtı. Depremin ikinci yılında bir televizyon kanalının Hatay'daki canlı yayınına katıldığımda bir ilçede hiçbir binanın yıkılmadığını öğrendim; nedeni olarak yerel yönetimin kaçak yapılaşmaya izin vermemesi gösterildi. Olcay ilçenin adını hatırlattı: Erzin.
🟦 Evidence Check · Hong Kong'da 150 yıl önce 300–500 kişi mi yaşıyordu?
Oturumda söylenen (öğrenci): "Hong Kong'da 150 sene önce belki 300–500 kişi yaşıyormuş; burası bir balıkçı köyüymüş." (▶ 14:11)
Literatür ne diyor?
Hong Kong Adası 1842'de İngiltere'ye bırakıldığında adada bir düzine kadar balıkçı köyüne dağılmış yaklaşık 3.000 kişinin yaşadığı aktarılır; aynı kaynak o dönemki nüfus için 7.450 değerini de verir (iki sayının farkı, teknelerde yaşayanların sayıma katılıp katılmamasından kaynaklanıyor olabilir; bu sayfada doğrulanmadı). Yani "balıkçı köyleri" betimlemesi doğru, ancak nüfus birkaç yüz değil birkaç bin düzeyindeydi. 150 yıl önce, yani 1870'lerde ise kentin nüfusu bundan çok daha büyüktü. Tezde bu sayı kullanılacaksa birincil bir kaynaktan (sayım kayıtları ya da Hong Kong tarihi üzerine akademik bir eser) alınmalı.
▶ 16:44 Tehlike riske nasıl dönüşür? ▶ 18:38 Kıyı dolguları ▶ 19:48 Maruziyet ve kırılganlık ▶ 20:14 Üç temel kavram
Erzin örneğinin dersi şu: Deprem bir tehlikedir (hazard); ama binaların yıkılması ve insanların ölmesi, yani risk, oradaki insanlarla ilgilidir. Dünyanın en iyi standartlarını getirseniz de binalar o standartlara uygun yapılmıyorsa, zemin ölçümleri doğru yapılmıyorsa, jeofizik, jeoloji ya da inşaat mühendisliğinde sahte raporlamayı sıfırlayamıyorsanız deprem tehlike olarak kalmaz; yıkılan binaya ve ölen insana dönüşür. Bunun temelinde denetim ve nitelikli mühendislik eksikliği yatar.
Riskin diğer iki bileşeni uluslararası terminolojide maruziyet (exposure) ve kırılganlıktır (vulnerability). Bir deprem olduğunda onu hisseden herkes ona maruz kalır; ama herkesin oturduğu bina yıkılmaz. Ağır, orta ya da az hasar alan binaların oranı kırılganlığı anlatır. Deprem mühendisleri "binadan insanların sağ çıkmasını sağlayacak binalar yapıyoruz; hiç hasar görmeyecek bina yapmıyoruz" der. Tehlikeyi değiştiremeyiz; maruziyeti ve özellikle kırılganlığı değiştirebiliriz. Hong Kong'un nüfusunu oturumda 6,8–7 milyon diye andık ve Türkiye'de Ankara ile karşılaştırdık; güncel değer aşağıdaki kutuda. Oturumda "sakin şehirler" kavramına da değindim: Nüfusun 10 binin altında kaldığı bir yapı korunabilseydi, bugün Hong Kong için deprem riskini konuşmuyor olabilirdik.
Tezde bu kavramların birbirine karışmaması için kısa bir çerçeve:
| Kavram | Bu projedeki anlamı |
|---|---|
| Sismik tehlike | Belirli bir yerde ve zaman aralığında yer hareketinin belirli bir düzeyi aşma olasılığı; Hong Kong'da kaya için hesaplanır (ör. 475 yılda 0,09–0,12 g). |
| Yerel zemin etkisi | Kaya ile yüzeydeki zemin koşullarının, özellikle kıyı dolgularının, yer hareketini değiştirmesi (büyütme, sıvılaşma). |
| Maruziyet | İnsanların, yapıların ve ekonomik değerlerin deprem etkisine açık olması: nüfus, gökdelenler, altyapı. |
| Kırılganlık | Yapıların ve diğer unsurların belirli bir yer hareketi altında hasar görme eğilimi. |
| Deprem riski | Tehlike, yerel zemin etkisi, maruziyet ve kırılganlığın birlikte değerlendirilmesiyle tahmin edilen olası sonuçlar (kayıp, hasar). |
▶ 22:34 Slaytlar ulaşmıyor ▶ 27:10 Katalog lazım ▶ 27:21 Tarihsel, aletsel, ISC ▶ 27:21 Raporu yeniden üretmek
Oturumun bu kısmında slaytlar Hong Kong'daki ekrana ulaşmadı; dosyayı WhatsApp'tan göndermeye çalıştık, ancak öğrencinin cihazında yalnızca ilk sayfalar açıldı. Anlatımın kalan kısmını Olcay büyük ölçüde sesli takip etti; bu sayfadaki slayt başlıkları ve kutular o eksiği kapatmak için var.
Olasılıksal tehlike hesabı için üç şey gerekir: deprem kataloğu, depremleri üreten kaynaklar (fay zonları) ve tehlikenin hesaplanacağı yerler; ev, iş yeri, okul. Bunlar Cornell'in yöntemiyle birleştirilir ve her nokta için belirli bir yer hareketinin aşılma olasılığı hesaplanır. Sunumdaki şemaya göre elimizde iki tür veri var: Çin Deprem İdaresi'nin eski kayıtlara ve makrosismik gözlemlere dayanan tarihsel dönem verisi ve Hong Kong Gözlemevi'nin (HKO) aletsel dönem verisi; büyük depremler için ayrıca Uluslararası Sismoloji Merkezi (ISC) kullanılabilir.
Hong Kong için topladığım çok sayıda makale arasında depremleri tek tek listeleyen bir tek rapor buldum. Benim önerim şu: Bu rapordaki hesapların yeniden üretilebilmesi bile bir bitirme projesi için yeterli olabilir; veriyi güncellemek ve genişletmek yüksek lisans düzeyinde bir iş. Hong Kong'daki araştırmacılarla iletişim kurmak da kolay olmadı: 31 Mart 2026'da Hong Kong'daki bir sismoloğa çevrim içi bir konuk sunum yapmasını ve öğrencimize tez konusunda yol göstermesini rica eden bir e-posta yazdım; yanıt alamadım.
🟦 Evidence Check · Aletsel katalog HKO'nun 1970–2023 verisi mi?
Oturumda söylenen (slayta dayanarak): "1970'ten itibaren Hong Kong Gözlemevi... 1970'ten 2023'e kadar onun verisi var." (▶ 27:21)
Literatür ne diyor?
GEO 2012 raporunda aletsel dönemin başlangıcı olarak alınan 1970, Hong Kong Gözlemevi'nin değil, Guangdong Deprem İdaresi'nin (EAGP) aletsel verilerinin başladığı yıldır. HKO'nun yerel sismograf ağı 1979'da dört istasyonla kuruldu, 1997'de dokuz istasyona çıktı. Raporun yerel kataloğu 150 km içinde ML ≥ 2,1 depremleri 1970'ten Eylül 2011'e kadar kapsar; 2023'e uzanan bir katalog bu raporda yoktur. Slayttaki "Tarihsel dönem (1904–1969)" başlığı da raporla tam örtüşmez: Raporun bölgesel kataloğu 500 km içindeki Mw ≥ 5,0 depremleri çok daha eski tarihsel kayıtlardan başlatır (ör. 1604, 1874).
🧭 Metodoloji önerisi (oturum sonrası danışman notu): iki katalog, iki alan
GEO 2012 raporundaki iki katalog hem farklı alanları hem farklı gözlem sürelerini kapsıyor (Bölüm 3.2–3.3, s. 15). Bunlara R1 ve R2 diyelim; uzaklıklar raporda HKO yerleşkesinden (114° 10′ D, 22° 18′ K) hesaplanır:
- R1 = 500 km (bölgesel katalog, Ek C): Mw ≥ 5,0 depremler; tarihsel ve aletsel kayıtlar, Eylül 2011'e kadar. Rapora göre 500 km'nin ötesindeki depremlerin tehlikeye etkisi önemini yitirir.
- R2 = 150 km (yerel katalog, Ek D): ML ≥ 2,1 aletsel kayıtlar, Ocak 1970 – Eylül 2011; Hong Kong sınırları içinde HKO, dışında Guangdong Deprem İdaresi verisi. Rapora göre büyüklüğü 5'ten küçük ve 150 km'den uzak depremlerin etkisi önemini yitirir. Raporun uyarısı: Bu katalogda öncü ve artçı depremler ayıklanmamıştır; kümeden arındırma tezde yapılmalı.
Küçük depremler yalnızca R2'de ve yalnızca 1970'ten beri kayıtlı olduğu için, küçük ve büyük depremleri tek bir Gutenberg–Richter doğrusunda birleştirmek yalnızca R2 alanında mümkün. R2 içinde büyük depremler (Mw ≥ 5) uzun süreli bölgesel katalogdan, küçük depremler yerel katalogdan gelir. Önerdiğim adımlar:
- Yerel katalogdaki ML değerlerini birleştirmeden önce Mw'ye çevirmek (raporda Mw = 0,84 + 0,79 ML).
- R1 kataloğundan 150 km içindeki depremleri seçmek ve 1970 sonrasında iki katalogda birden bulunan depremleri oluş zamanından eşleyip tekini bırakmak.
- Yerel katalogdaki öncü ve artçı depremleri ayıklamak (raporda ayıklanmamış olarak verildiği için).
- Her büyüklük aralığı için ayrı bir tamamlanma dönemi belirlemek. Rapor tamamlanma dönemi vermez; bu dönemler sonraki analizlerde türetilmiştir. Örneğin 2015 tarihli analizde kara ve kıyıya yakın bölge için 1970–2009 Mw ≥ 2,5, 1900–2009 Mw ≥ 5,0 ve 1500–2009 Mw ≥ 7,0 kullanılmış; Mw ≥ 2,5 verisinin yalnızca 150 km içindeki yerel aletsel veriye karşılık geldiği açıkça belirtilmiştir.
- Yıllık oluşum sayısını her büyüklük aralığında kendi gözlem süresine bölerek hesaplamak ve a ile b'yi farklı gözlem sürelerine izin veren en çok olabilirlik yöntemiyle (Weichert, 1980) bulmak. Oturumda anlattığım gözlem süresiyle normalize etme kuralının aralık aralık uygulanmış hâli budur.
- 150–500 km halkasını (R1 − R2) ayrı ele almak: Orada yalnızca Mw ≥ 5 verisi olduğu için b-değeri tek başına güvenilir biçimde bulunamaz; yıllık oran ayrı hesaplanıp R2'nin b-değeriyle karşılaştırılabilir. Karşılaştırmada alan farkı da normalize edilmeli: R1'in alanı ≈ 785.000 km², R2'ninki ≈ 70.700 km² (≈ 11 kat); oranlar örneğin 10.000 km² başına verilmeli.
Bu yapı tezin "Veri" ve "Yöntem" bölümlerinin omurgası olabilir ve sonuç, yayımlanmış 2008 ve 2015 analizleriyle doğrudan karşılaştırılabilir.
- Geotechnical Engineering Office. (2012). Review of earthquake data for the Hong Kong region (GEO Publication No. 1/2012). Civil Engineering and Development Department, HKSAR Government. https://www.cedd.gov.hk/filemanager/eng/content_152/ep1_2012.pdf
- Pappin, J. W., Jiang, H., Koo, R. C. H., Yu, Y. B., Kwan, J. S. H., So, M. M. L., Shiu, Y. K., Ho, K. K. S., & Pun, W. K. (2015). An updated seismic hazard analysis of the Hong Kong region. HKIE Transactions, 22(3), 153–178. https://doi.org/10.1080/1023697X.2015.1061707
- Weichert, D. H. (1980). Estimation of the earthquake recurrence parameters for unequal observation periods for different magnitudes. Bulletin of the Seismological Society of America, 70(4), 1337–1346. https://doi.org/10.1785/BSSA0700041337
🔬 Scientific Perspective · GEO 2012 raporunun veri tabanı
Sunumun dayandığı rapor, Hong Kong yönetiminin Jeoteknik Mühendislik Ofisi için bir mühendislik firması ekibinin (J. W. Pappin yönetiminde) Guangdong Deprem İdaresi ile birlikte hazırladığı 156 sayfalık bir derlemedir ve Eylül 2012'de yayımlanmıştır. İki katalog içerir: Hong Kong'a 500 km içindeki Mw ≥ 5,0 depremlerden oluşan bölgesel katalog (Eylül 2011'e kadar) ve 150 km içindeki ML ≥ 2,1 depremlerden oluşan yerel katalog (1970 – Eylül 2011). Farklı büyüklük türleri moment büyüklüğüne çevrilmiştir: ML için Mw = 0,84 + 0,79 ML (Free, 1996), mb ve Ms için Johnston'ın (1996) sismik moment bağıntıları ve Mw = ⅔ log M0 − 10,7; makrosismik depremler için de merkez üssü şiddetinden büyüklüğe geçen bir bağıntı. Rapor ayrıca Hong Kong'da hissedilen tarihsel depremleri (ör. 1874 Dangan Adası, 1918 Nan'ao, 1962 Heyuan) ve 1979–2011 arasında hissedilen 35 depremi tablolar hâlinde verir.
Bitirme projesinin "Veri" bölümü için en önemli nokta şu: Raporun katalogları zaten Mw'ye çevrilmiş olarak geliyor. Tezde bu dönüşümün hangi bağıntılarla yapıldığını raporun kendisine atıf yaparak anlatmak, kendi dönüşümünüzü kurmaktan daha güvenli bir başlangıçtır.
▶ 31:09 Heterojen veri havuzu ▶ 32:53 Mükerrer kayıtlar ▶ 34:45 Veri bölümünde tartışılacaklar ▶ 35:11 Deneme yanılma
Tarihsel ve aletsel verileri bir havuzda topladığınızda heterojen bir katalog elde edersiniz: Büyüklükler farklı türlerde verilmiştir. ML lokal büyüklüktür; mb cisim dalgalarından (body waves), Ms yüzey dalgalarından hesaplanır; Mw ise en güvenilir büyüklüktür. Amaç hepsini Mw'ye çevirmek, yani magnitüd dönüşümünü tamamlamaktır.
İkinci adım mükerrer kayıtların ayıklanmasıdır. Aynı deprem farklı kurumların kataloglarında farklı büyüklük, derinlik ve episantırla yer alır; iki katalog birleştirildiğinde bir deprem iki kez görünebilir. Bunu yakalamanın yolu oluş zamanıdır: Büyüklük ve konum değişse de depremin oluş saati değişmez. Bu yüzden farklı kurumların kataloglarını, örneğin bir yıla kadar bir kurumun, sonrasında başka bir kurumun verisini alarak birleştirmeyi tavsiye etmiyorum: Büyüklük, derinlik ve episantır hesapları farklı ağlarla ve yöntemlerle yapıldığı için iki ayrı veriyi tek bir dizi gibi kullanmış olursunuz. Ben genellikle ISC ya da USGS verisini kullanıyorum.
Üçüncü adım kümeden arındırmadır (declustering): öncü ve artçı depremleri ayıklayıp bağımsız ana şoklardan oluşan bir Poisson kataloğu elde etmek. Bunların hepsi tezin veri bölümünde tartışılmalı. Magnitüd dönüşümü için benim beş farklı yazılımım var; hangisi magnitüd–frekans dağılımında en iyi uyumu veriyorsa onu kabul ediyorum. Bilim deneme yanılmaya dayanır; kararı gözlemle vermek gerekir.
🔬 Scientific Perspective · Kümeden arındırma tehlikeyi nasıl değiştirir?
Klasik olasılıksal tehlike yöntemi depremlerin zamanda bağımsız, yani Poisson sürecine uygun oluştuğunu varsayar. Gardner ve Knopoff (1974), Güney Kaliforniya kataloğundan artçıları zaman ve uzaklık pencereleriyle ayıkladıklarında kalan depremlerin Poisson dağılımına uyduğunu göstermiştir; slayttaki "Gardner–Knopoff algoritması" bu çalışmaya dayanır. Kuzey Anadolu Fay Zonu için yapılan bir çalışma ise artçıların katalogda bırakılmasının ya da ayıklanmasının tehlike kestirimini belirgin biçimde değiştirebildiğini göstermiştir. Büyüklük dönüşümü için de küresel veriden türetilmiş Ms → Mw ve mb → Mw bağıntıları yaygın biçimde kullanılır; ancak bölgesel kataloglarda yerel bağıntılar (GEO 2012'deki gibi) tercih edilmelidir.
Tezde kümeden arındırma yapılıp yapılmadığı ve hangi pencerelerin kullanıldığı açıkça yazılmalı; b-değeri ve yıllık oran bu seçime duyarlıdır.
- Gardner, J. K., & Knopoff, L. (1974). Is the sequence of earthquakes in Southern California, with aftershocks removed, Poissonian? Bulletin of the Seismological Society of America, 64(5), 1363–1367. https://doi.org/10.1785/BSSA0640051363
- Öncel, A. O., & Alptekin, Ö. (1999). Effect of aftershocks on earthquake hazard estimation: An example from the North Anatolian Fault Zone. Natural Hazards, 19(1), 1–11. https://doi.org/10.1023/A:1008139802609
- Scordilis, E. M. (2006). Empirical global relations converting MS and mb to moment magnitude. Journal of Seismology, 10(2), 225–236. https://doi.org/10.1007/s10950-006-9012-4
▶ 35:45 b-değeri nedir? ▶ 37:09 Gözlem süresiyle normalize etmek ▶ 37:55 Tamamlanma ve eğim ▶ 39:46 0,92 ve tartışma ▶ 42:05 Yarıçap etkisi ▶ 43:14 Selçuk Sipahioğlu'nun dersi
Sismik tehlikede en sık kullandığımız parametre b-değeridir. Hesap için yatay ekseninde büyüklük, düşey ekseninde yıllık oluşum sayısı olan bir grafik gerekir. Yıllık oluşum sayısı, deprem sayısının gözlem süresine bölünmüş hâlidir. Gözlem süresi 1 Ocak 1900 – 31 Aralık 1999 ise bu süre 99 değil 100 yıldır. Neden önemli? Başka bir bölgede 50 yıllık veri olabilir; iki bölgeyi karşılaştırmak için ikisini de yıllık olarak normalize etmek gerekir. Bunu bana ilk, aynı odayı paylaştığımız rahmetli Selçuk Sipahioğlu hoca anlatmıştı; istatistiği hesap makinesiyle, elle yapardı ve "Bu en küçük kareler yöntemini bana kimse öğretmedi" derdi. Bilgi kimi zaman paylaşılan, kimi zaman saklanan bir değer; ben bu oturumu bu yüzden açık paylaşıyorum.
Grafikte çok küçük depremler, ağ hepsini kaydedemediği için eksiktir ve eğri aşağı bükülür; çok büyük depremler ise seyrek olduğu için saçılır. Doğrunun iyi uyduğu aralık katalogun tamam olduğu aralıktır; bu aralıktaki eğim b-değerini verir. Sunumdaki grafikte bu aralık kabaca 2,5–6,5 arasında görünüyor ve b ≈ 0,92 yazıyor. Dünya genelinde b-değeri bire yakındır; 0,92 bu ortalamanın biraz altında, 1,2 olsaydı üstünde olurdu. Tartışma bölümünde bu değeri Hong Kong için yapılmış önceki çalışmalarla bir tabloda karşılaştırmak, her çalışmanın gözlem aralığını ve yarıçapını da yazmak gerekiyor. Yapay zekânın çizdiği grafiğin eksen etiketlerinin ("60", "M0", "680") bozuk olduğuna da dikkat: Görsel güzel, ama sayıları okunacak bir grafik değil.
b-değeri seçilen alanla da değişir. 1000 km'lik bir yarıçap Tayvan'ın depremlerini de içine alır ve b-değerini düşürebilir; 100 km'lik bir yarıçapta küçük depremler baskın olur ve b-değeri yükselebilir. Gözlem süresinin uzunluğu da sonucu etkiler. Bunlar tezde tartışılması gereken konulardır; b-değerinin doğru hesaplanması sismik tehlikenin temelidir.
🟦 Evidence Check · b = 0,92 GEO 2012 raporundan mı geliyor?
Oturumda söylenen: "Bu, Hong Kong deprem raporundan alınan bir sonuç: 0,92 olarak bulunmuş." (▶ 39:46)
Literatür ne diyor?
GEO 2012 raporu bir veri derlemesidir; içinde b-değeri hesabı yoktur. Hong Kong için yapılan 2008 tarihli olasılıksal tehlike çalışmasında b-değeri tüm kaynak zonlarında tutarlı olarak 0,95 bulunmuş, belirsizlik bir mantık ağacıyla temsil edilmiştir: 0,92 (ağırlık 0,2), 0,95 (0,6) ve 0,98 (0,2). Yani 0,92, o mantık ağacının alt dalıdır. 2015'teki güncellenmiş analizde ise b-değeri tektonik aktiviteye bağlı olarak zonlara göre 0,55 ile 0,85 arasında alınmış ve yıllık oranlar Weichert'in en çok olabilirlik yöntemiyle hesaplanmıştır. Projenin uygulama aşamasında GEO 2012'nin yerel kataloğundan (150 km, ML ≥ 2,1, 1970–2011, 484 olay) tamamlanma büyüklüğü Mc = 2,3 alınarak en çok olabilirlik yöntemiyle b ≈ 0,93 ± 0,09 hesaplanmıştı (Öncel, 2026a); yani 0,92 civarı bir değer bu katalogdan yeniden üretilebiliyor. Uygulama sayfasında karşılaştırma için anılan Ding ve ark. (2024) çalışması ise doğrudan okunmadığı için burada kaynak olarak kullanılmadı. Tezin tartışma tablosu için bu çalışmalar doğrudan karşılaştırma noktasıdır: Aynı bölgede, farklı kaynak modelleri ve katalog dönemleriyle b-değerinin 0,55'ten 0,98'e kadar değişebildiğini gösterir. Oturumda "1000 km'de b 0,5'e doğru gider" dediğim şey ise test edilmesi gereken bir tahmindir; bir kaynakta doğrulanmadı.
- Pappin, J. W., Koo, R. C. H., Free, M. W., & Tsang, H. H. (2008). Seismic hazard of Hong Kong. Electronic Journal of Structural Engineering (Special issue: Earthquake engineering in the low and moderate seismic regions of Southeast Asia and Australia), 42–56. https://doi.org/10.56748/ejse.8501
- Öncel, A. O. (2026a, 20 Eylül). Hong Kong Senior Project — Uygulama [Blog sayfası]. Doğa ve Deprem Bilimi. https://aliosmanoncel.blogspot.com/p/hong-kong-senior-project-application.html
- Pappin, J. W., Jiang, H., Koo, R. C. H., Yu, Y. B., Kwan, J. S. H., So, M. M. L., Shiu, Y. K., Ho, K. K. S., & Pun, W. K. (2015). An updated seismic hazard analysis of the Hong Kong region. HKIE Transactions, 22(3), 153–178. https://doi.org/10.1080/1023697X.2015.1061707
▶ 44:35 Olcay'ın özeti ▶ 45:13 Giriş ve zaman dilimleri ▶ 45:13 Anlamak ve yapmak
Olcay planını şöyle özetledi: NotebookLM'deki verileri ve kendi topladığı verileri bir araya getirecek; İstanbul Üniversitesi'nin bitirme tezi yazım kılavuzuna göre yazacak. Girişte Hong Kong'da yaşadığı için bu bölgeyi seçtiğini anlatacak; ardından 100, 300 ya da 500 kilometrelik bir alan seçip 1900–2020 arasındaki deprem sıklıklarına 10, 50 ve 100 yıllık dönemler hâlinde bakacak, ilgili makaleleri tartışacak ve geçen teknik terimleri açıklayacak. Bu plan, IMRAD ile anlattığım yapıyla örtüşüyor. Eklediğim tek uyarı şu oldu: Anlamak başka, anladıktan sonra yapmak başka; bir sürü anlayan insan var ama yapamıyor.
▶ 46:36 30 km: Littoral ▶ 48:06 50 km: Binhai / Dangan ▶ 48:54 100 km: Wuchuan–Sihui ▶ 50:17 1874 ve 1918
Yarıçap etkisine geri dönelim. Sunumdaki haritaya göre Hong Kong merkezli 30 km'lik bir daire, Littoral fay zonunun etkisini gösterir; slayta göre bu zon çok yakın olmasına rağmen güncel aktivitesi son derece düşük. 50 km'ye çıktığınızda Binhai zonu ya da Dangan Adaları fayı da analize girer; slayt bu zonu 1874'teki yıkıcı tarihsel depremin olası kaynağı olarak gösteriyor. 100 km'de ise slaytın "en dominant tehlike kaynağı" dediği Wuchuan–Sihui fay zonu girer: yaklaşık 300 km uzunluğunda, olası en büyük depremi Mw 7,0–7,5 olan bir yanal atımlı zon; yani Marmara'da beklediğimiz büyüklüğe benzer bir tehlike. Slaytın notuna göre tehlike modelindeki en büyük ağırlık bu zonda ve 1918 depremini bu zonun ürettiği belirtiliyor.
Alan büyüdükçe deprem üreten kaynak sayısı artar ve b-değeri değişebilir. Bu yüzden tezde hangi yarıçap seçilirse seçilsin, o yarıçapın içindeki kaynaklar "Bölgenin sismotektoniği" başlığı altında tek tek anlatılmalı. Ancak bu slaytın neredeyse her satırı kaynaklarla karşılaştırıldığında düzeltme gerektiriyor; aşağıdaki iki kutu tezin bu bölümü için en önemli uyarılar.
🟦 Evidence Check · 1918 depremi Mw 6,1 miydi ve Wuchuan–Sihui fayında mı oldu?
Oturumda söylenen (slayta dayanarak): "Tehlike modelindeki en büyük ağırlık, tarihsel olarak 1918 Shantou 6,1 büyüklüğündeki depremi üreten Wuchuan–Sihui fay zonundaymış." (▶ 50:17)
Literatür ne diyor?
13 Şubat 1918 Nan'ao (Shantou) depremi, Güney Çin'in son yüzyıldaki en büyük depremidir: GEO 2012'de Ms 7,3 / Mw 7,3, Hong Kong'a uzaklığı yaklaşık 350 km, Hong Kong'daki şiddeti V–VI (başka kaynaklarda Ms 7,4–7,5 ve ≈300 km). "6,1" değeri, raporun aynı tablosundaki 1962 Heyuan depremine aittir (Mw 6,1, ≈80 km). Deprem Shantou açıklarında, kıyıya paralel uzanan Littoral (Binhai) fay zonunda olmuştur; bu zon Güney Çin kıyısı boyunca yaklaşık 1000 km uzanır ve Hong Kong'un 30–60 km açığından geçer. Dolayısıyla slayttaki "Littoral" ve "Binhai" iki ayrı fay değil, aynı zonun İngilizce ve Çince adlarıdır. "Wuchuan–Sihui fay zonu" adı, uzunluğu ve Mmax değeri ise taradığımız Hong Kong tehlike çalışmalarında geçmiyor; bu çalışmalar bölgedeki ana yapılar olarak kıyıdaki Changle–Nan'ao fay zonunu ve iç kesimde Hong Kong'u da içine alan Lianhuashan fay zonunu verir. Bu bilgiler bir birincil kaynakla doğrulanmadan teze yazılmamalı.
- Geotechnical Engineering Office. (2012). Review of earthquake data for the Hong Kong region (GEO Publication No. 1/2012). Civil Engineering and Development Department, HKSAR Government.
- Liang, H., Zhang, K., Li, Z., Chen, Z., Hui, G., Huang, P., Tian, Q., Tang, Y., Chen, C., Zhang, Y., He, X., Yan, Y., Dai, X., Li, Z., Wang, W., & Zhang, P. (2023). Temporally varied coastal uplift rates north of the Littoral Fault Zone since the late Quaternary in the northern South China Sea: Insights from the wave-cut platform and cosmogenic exposure dating. Frontiers in Earth Science, 10, 1026181. https://doi.org/10.3389/feart.2022.1026181
- Pappin, J. W., Koo, R. C. H., Free, M. W., & Tsang, H. H. (2008). Seismic hazard of Hong Kong. Electronic Journal of Structural Engineering (Special issue), 42–56. https://doi.org/10.56748/ejse.8501
🔬 Scientific Perspective · Hong Kong'da aktif fay kanıtı var mı?
Hong Kong, Paleozoyik'ten bu yana birkaç kez yeniden etkinleşmiş KD doğrultulu büyük bir fay zonunun içinde yer alır; kentte KD, KB ve D–B doğrultulu üç ana fay takımı tanımlanmıştır. Fay kili örneklerinin termolüminesans yöntemiyle yaşlandırılması yaklaşık 270.000, 190.000 ve 100.000 yıl önce olası fay etkinliği dönemlerine işaret eder; Hong Kong'daki son büyük fay etkinliğinin 80.000–100.000 yıl önce olduğu yorumlanmıştır. Kıyı açığındaki yüzlerce kilometrelik sismik hat boyunca Kuvaterner çökellerinde fay ötelenmesi saptanmamıştır. Resmî bilgi notu da Hong Kong'da kara ya da denizde yakın dönemde önemli fay etkinliğine dair açık bir kanıt bulunmadığını belirtir.
Slayttaki "Littoral fay zonunun güncel aktivitesi son derece düşük" ifadesi bu literatürle uyumlu; ancak bu zon, 1918 gibi büyük depremleri üreten kıyı açığı zonunun kendisi olduğu için "düşük aktivite", Hong Kong'a en yakın kesimi için geçerli bir ifade olarak yazılmalı.
- Ding, Y. Z., & Lai, K. W. (1997). Neotectonic fault activity in Hong Kong: Evidence from seismic events and thermoluminescence dating of fault gouge. Journal of the Geological Society, 154(6), 1001–1007. https://doi.org/10.1144/gsjgs.154.6.1001
- Geotechnical Engineering Office. (2025). Seismicity of Hong Kong (Information Note 21/2025). Civil Engineering and Development Department, HKSAR Government.
- Pappin, J. W., Koo, R. C. H., Free, M. W., & Tsang, H. H. (2008). Seismic hazard of Hong Kong. Electronic Journal of Structural Engineering (Special issue), 42–56. https://doi.org/10.56748/ejse.8501
▶ 51:57 Sismotektonik başlığı ▶ 51:57 Yakın: kısa periyot ▶ 51:57 Uzak: yüksek binalar ▶ 51:57 Risk = H × E × V
Mesafe, deprem dalgasının frekans içeriğini değiştirir. Yakındaki bir deprem, örneğin 1874 Dangan depremi, Hong Kong'a çabuk ulaşır ve yüksek frekanslı, kısa periyotlu sarsıntılar üretir; bunlar daha çok alçak ve rijit binaları etkiler. Marmara'da Kumburgaz civarındaki bir depremi İstanbul'da birkaç saniye içinde, Sisam'daki bir depremi çok daha geç hissederiz. Uzaktaki büyük depremlerin yüksek frekanslı enerjisi yolda sönümlenir; ulaşan uzun periyotlu dalgalar ise yüksek binaları rezonansa sokabilir. Yani hem yakın hem uzak depremler Hong Kong'u etkiler, ama etkilenme binanın yüksekliğine göre değişir.
Böylece tehlikeden etkilenmeye geçmiş oluyoruz. Kırılganlık, örneğin İstanbul'da 7,5 büyüklüğünde bir depremde kaç binanın yıkılacağı sorusudur; maruziyet ise tehlike altındaki nüfus, gökdelenler ve ekonomik değerdir. Sunumdaki denklem bunu özetler: Risk = Tehlike × Maruziyet × Kırılganlık. Mesafe arttıkça analize giren kaynak sayısı ve depremin oluşma olasılığı artar; tez bu üç bileşeni ayrı ayrı açıklamalı.
▶ 56:28 Kırılganlık değiştirilebilir ▶ 57:06 Orta tehlike, büyük risk ▶ 58:03 Gökdelen yoğunluğu ve kayıp ▶ 59:53 O zaman ve bugün
Tehlikeyi değiştiremiyoruz, ama bina kırılganlığını değiştirebiliyoruz. Tezde Hong Kong'da yapıların depreme göre tasarımını düzenleyen kuralların ne zamandan beri bulunduğunu ve Türkiye ile karşılaştırmasını açıklamak gerekiyor. Sunumun özeti şu: Hong Kong'un sismik tehlikesi orta düzeyde olsa bile, nüfus ve ekonomi maruziyeti devasa olduğu için risk denkleminin sonucu çok büyük. Bu nitel bir yargıdır; Hong Kong için riskin büyüklüğü bu oturumda hesaplanmadı ve tezde maruziyet ile kırılganlık verisiyle ayrıca değerlendirilmesi gerekir. Olcay yerinden ekledi: Kent o kadar sıkışık ki tek bir gökdelenin yıkılması çevresindeki çok sayıda binayı, metro istasyonlarını etkiler. Bunun sayısallaştırılması, yani gökdelen sayısı, nüfus ve birim alana düşen gökdelen sayısı, deprem senaryosu ve risk analizi bölümüne girer.
Maruziyetin zamanla nasıl büyüdüğünü Türkiye'den de biliyoruz: 1999 ile 2023 arasında hem nüfus hem yapı stoku büyüdü ve kayıplar da büyüdü. Olcay'ın verdiği örnek bunun en uç hâli: 1874 depremi olduğunda bugünkü kentin yerinde çok küçük bir nüfus yaşıyordu; aynı deprem bugün olsa maruziyet kat kat büyük olurdu. Olcay'ın bir eklemesi daha önemli: Hong Kong'da yaşlı nüfus fazla; panik ve düşme bile ciddi bir risk olabilir.
🟦 Evidence Check · Türkiye'nin ilk resmî deprem yönetmeliği 2018'de mi yayımlandı?
Oturumda söylenen: "Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği 2018'de ilk defa Türkiye'de resmî bir doküman olarak yayımlandı." (▶ 56:28)
Literatür ne diyor?
Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018) 18 Mart 2018'de Resmî Gazete'de yayımlandı ve 1 Ocak 2019'da yürürlüğe girdi; ancak Türkiye'nin ilk deprem yönetmeliği değildir. 1939 Erzincan depreminden sonra 1940'larda başlayan süreçte 1953, 1961, 1968, 1975, 1998 ve 2007 yönetmelikleri yayımlanmıştır. Doğru ifade: TBDY 2018, Türkiye'nin en güncel deprem yönetmeliğidir. Hong Kong için ise 2008 tarihli tehlike çalışması, o dönemdeki bina tasarım kurallarının deprem yükü gerektirmediğini belirtir; Hong Kong için deprem performans gereksinimleri önerileri sonraki yıllarda yayımlanmıştır. Hong Kong'daki güncel yönetmelik durumunu bu sayfada doğrulamadık; tez için Hong Kong Yapı İşleri Dairesi'nin (Buildings Department) güncel uygulama kodlarına bakılmalı.
- Cumhuriyet. (2023, Şubat). Deprem yönetmeliği nedir? Türkiye'de deprem yönetmeliği ilk kez ne zaman çıktı? https://www.cumhuriyet.com.tr/turkiye/deprem-yonetmeligi-nedir-turkiyede-deprem-yonetmeligi-ilk-kez-ne-zaman-cikti-2051304
- Pappin, J. W., Koo, R. C. H., Free, M. W., & Tsang, H. H. (2008). Seismic hazard of Hong Kong. Electronic Journal of Structural Engineering (Special issue), 42–56. https://doi.org/10.56748/ejse.8501
- Tsang, H.-H. (2018). Recommended seismic performance requirements for building structures in Hong Kong. Earthquakes and Structures, 15(1), 9–17. https://doi.org/10.12989/eas.2018.15.1.009
🟦 Evidence Check · 6 Şubat 2023 depremlerinde kayıp 150 milyar dolar mı?
Oturumda söylenen: "Biz 6 Şubat 2023 depreminde 150 milyar dolar kaybettik. Daha önce 99 depreminde bu 20 milyar dolardı." (▶ 58:03)
Literatür ne diyor?
Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı'nın Mart 2023 tarihli raporu, depremlerin Türkiye ekonomisine toplam yükünü yaklaşık 2 trilyon TL, yani 103,6 milyar ABD doları olarak açıklamıştır. 150 milyar dolarlık bir resmî tahmin bulamadık; 1999 Marmara depremi için verilen 20 milyar dolarlık değeri de bu sayfada bir kaynakla doğrulamadık. Tezde karşılaştırma yapılacaksa, iki deprem için aynı yöntemle (doğrudan fiziksel hasar mı, toplam ekonomik yük mü) hesaplanmış değerler kullanılmalı.
▶ 1:00:37 Sert kaya: Vs30 > 760 m/s ▶ 1:00:37 Dolgu: 180–360 m/s ▶ 1:02:23 Sahil şeridinde büyütme ▶ 1:02:23 PGA ve kaya varsayımı
Hong Kong'un riskini artıran önemli bir neden zemin etkisi. Kayma dalgası hızı 760 m/s'nin üzerindeyse sert kaya diyoruz; sunuma göre Hong Kong'un yaklaşık %40'ını granitik kaya oluşturuyor ve bu zeminler sarsıntıyı büyütmüyor. Denizin doldurulmasıyla elde edilen yumuşak zeminlerde ise kayma dalgası hızı 180–360 m/s; bu, uluslararası sınıflamada D sınıfı (bizdeki ZD) zemindir. Yumuşak zeminde dalga yavaşlar, genliği büyür ve sarsıntı şiddetlenir. Hong Kong'da iyi bir kaya stoku var ama kıyıda değil; insanlar denize yürüme mesafesinde oturmak istediği için deniz dolduruluyor ve maruziyet artıyor. Sunumun kritik çıktısı: Nüfusun, gökdelenlerin ve ekonominin yoğunlaştığı sahil şeridi, büyütmenin en belirgin olduğu yumuşak zeminlerin üzerinde.
Türkiye'deki deprem tehlike haritası gibi Hong Kong'un tasarım ivmesi de kaya zemin varsayımıyla hesaplanıyor. Kaya zeminin az olduğu yerlerde bu, iyimser bir başlangıç demektir; zemin etkisi ayrıca hesaba katılmalıdır.
🟦 Evidence Check · Dolgu zeminde sarsıntı "2–3 kat", şiddet 3'ten 6–9'a mı çıkar?
Oturumda söylenen: "Buradaki sarsıntı 2 ile 3 kat şiddetlenebilir. Kaya zeminde 3 şiddetini hissediyorsa, sahil şeridinde oturan insan 6 ve 9 şiddetini hisseder." (▶ 1:02:23)
Literatür ne diyor?
"2–3 kat" bir genlik oranıdır, şiddet oranı değildir. Hong Kong için yapılan bir boyutlu zemin tepki analizlerinde, kısa periyotlu (0,2 s) spektral ivmenin büyütmesi zemin sınıfına göre yaklaşık 1 ile 3 kat arasında bulunmuştur; büyütme C sınıfında D ve E sınıflarından fazladır ve giriş hareketi büyüdükçe yumuşak zeminlerde doğrusal olmayan davranış nedeniyle azalır. Mercalli ölçeği ise sıralı (ordinal) bir ölçektir; bir şiddet değeri bir katsayıyla çarpılamaz. Genliğin iki–üç kat artması şiddette birkaç derece değil, genellikle bir–iki derecelik bir artışa karşılık gelir; III şiddetinin VI–IX'a çıkması bu büyütmeyle açıklanamaz. Slayttaki "%40 granitik" oranını ise taradığımız kaynaklarda bulamadık; IBC zemin sınıflarına göre hazırlanmış Hong Kong zemin sınıflandırma haritasından alan oranı hesaplanarak doğrulanmalı.
- Kramer, S. L. (1996). Geotechnical earthquake engineering. Prentice Hall.
- Pappin, J. W., Koo, R. C. H., Free, M. W., & Tsang, H. H. (2008). Evaluation of site effects in Hong Kong. Electronic Journal of Structural Engineering (Special issue), 64–76. https://doi.org/10.56748/ejse.8701
🔬 Scientific Perspective · Hong Kong'da zemin büyütmesi nasıl haritalandı?
Hong Kong için hazırlanan zemin sınıflandırma haritası, yayımlanmış jeoloji haritaları ve ayrıntılı sondaj verileri kullanılarak IBC (2006) zemin sınıflarına göre üretilmiştir: B sınıfı 760–1500 m/s, C sınıfı 360–760 m/s, D sınıfı 180–360 m/s. Temsilî zemin profilleri için 50 yılda %50, %10 ve %2 aşılma olasılıklı üç giriş hareketiyle bir boyutlu zemin tepki analizleri yapılmış ve sonuçlar spektral oranlar olarak verilmiştir. Kentte geniş dolgu alanları bulunduğu için, bu alanlarda ve suya doygun kohezyonsuz zeminlerde sıvılaşma potansiyeli de ayrıca incelenmiştir. Hong Kong Üniversitesi ise hızlı değerlendirme için yer değiştirmeye dayalı tasarım spektrumları üreten basitleştirilmiş bir yöntem geliştirmiştir.
Oturumda "sonraki adım" olarak önerdiğim Vs30 mikrobölgelemenin bir temeli zaten var; tezde bu haritaya atıf yaparak kıyı dolgularının hangi sınıfa düştüğü gösterilebilir.
▶ 1:04:46 Kaya varsayımı iyimser ▶ 1:04:46 Deterministik ve olasılıksal ▶ 1:04:46 0,09–0,12 g ▶ 1:07:14 En kötü ve en iyi senaryo ▶ 1:07:14 GMPE
Sunumdaki son hesap slaytı, mantık ağacıyla epistemik belirsizliğin yönetildiği bir olasılıksal tehlike modelini ve tasarım depremini gösteriyor: Anakaya için 50 yılda %10 aşılma olasılığı, yani 475 yıllık dönüş periyodu; hesaplanan en büyük yer ivmesi (PGA) beklentisi 0,09–0,12 g. Oldukça düşük bir değer; ama zeminin sarsıntıyı büyüttüğünü az önce konuştuk. Bu aralığın neden değiştiği, mesafe ve zemin etkisinin payı tezde açıklanmalı.
Olasılık hesaba katılmadığında deterministik deprem senaryosu, katıldığında olasılıksal analiz yapılmış olur. Bitirme projesinde iki deterministik senaryo önerdim. En kötü senaryo: Beklenen en büyük deprem (Mw 7,5) ve en kötü zemin, yani kıyı dolgusu. En iyi senaryo: Aynı ya da daha küçük deprem (Mw 7,0) ve en iyi zemin, granit kaya. Bunun için bir yer hareketi tahmin denklemi (GMPE) seçilir. Önerim, önce raporda kullanılan denklemle aynı sonucu bulabildiğinizi sınamanız: Aynı sonucu buluyorsanız yöntemi doğru uyguladığınızı göstermiş olursunuz; sonra farklı bir denklemle karşılaştırabilirsiniz.
🟦 Evidence Check · Tasarım ivmesi 0,09–0,12 g ve Mmax 7,0–7,5 kaynaklarla uyumlu mu?
Oturumda söylenen (slayta dayanarak): "Hesaplanan maksimum yer ivmesi beklentisi 0,09 g ile 0,12 g arasında değişiyor." (▶ 1:04:46)
Literatür ne diyor?
0,09–0,12 g aralığı GEO 2012'de değil, Hong Kong Gözlemevi ile GEO'nun güncellenmiş olasılıksal tehlike çalışmasında, kaya için 50 yılda %10 aşılma olasılığıyla verilir; aynı çalışma Çin ulusal yönetmeliğinin (GB50011-2010) Hong Kong için 0,10–0,15 g verdiğini aktarır. 2008 tarihli çalışmanın mantık ağacında Mmax için 7,5 / 7,7 / 7,9 dalları (ağırlıklar 0,2 / 0,6 / 0,2) kullanılmış ve 475 yıllık PGA kaya için yaklaşık 1,5 m/s² (≈0,15 g) bulunmuştur; daha önceki çalışmaların sonuçları 0,06–0,15 g arasında değişir. Yani slayttaki "Mw 7,0–7,5" en büyük deprem aralığı, bu mantık ağacının alt ucunda kalır. Slayttaki "GMPE" terimi de doğru: ground motion prediction equation, yer hareketi tahmin denklemi.
- Mok, H. Y., Koo, R. C. H., Kwan, J. S. H., & Lau, D. S. (t.y.). Earthquake monitoring and probabilistic seismic hazard assessment of Hong Kong (Reprint No. 1175). Hong Kong Observatory.
- Pappin, J. W., Koo, R. C. H., Free, M. W., & Tsang, H. H. (2008). Seismic hazard of Hong Kong. Electronic Journal of Structural Engineering (Special issue), 42–56. https://doi.org/10.56748/ejse.8501
- Pappin, J. W., Jiang, H., Koo, R. C. H., Yu, Y. B., Kwan, J. S. H., So, M. M. L., Shiu, Y. K., Ho, K. K. S., & Pun, W. K. (2015). An updated seismic hazard analysis of the Hong Kong region. HKIE Transactions, 22(3), 153–178. https://doi.org/10.1080/1023697X.2015.1061707
▶ 1:08:23 50 yıllık veri penceresi ▶ 1:08:23 Güney Çin'e özgü denklemler ▶ 1:10:34 Mikrobölgeleme ve yönetmelik
Her tez sınırlılıklarını açıkça söylemeli. Sunumun saydığı iki sınırlılık şunlar: Aletsel veri penceresi yaklaşık 50 yıl, oysa jeolojik fay döngüleri binlerce yıl; binlerce yılda bir tekrarlanan depremlerin oluşum aralığını 50 yıllık veriyle kestirmek çok zor. İkincisi, Güney Çin'e özgü sönümlenme, yani yer hareketi tahmin denklemlerinin literatürde sınırlı olması. Önerilen sonraki adımlar: Dolgu zeminlerdeki büyütme riskine karşı yüksek çözünürlüklü Vs30 mikrobölgeleme çalışmaları (Hong Kong'da mikrobölgelemenin ne durumda olduğuna bakılmalı) ve elde edilen tehlike spektrumlarının Hong Kong yapı tasarım yönetmeliklerine entegre edilmesi. Mevcut çalışmaların üzerine çıkan bir sonuç elde edilirse bu, Hong Kong'da bir toplantıda sunulabilir.
▶ 1:12:51 Review of Earthquake Data ▶ 1:12:51 1962 Heyuan şiddetleri ▶ 1:15:29 Kapanış
Oturumun sonunda sunumun dayandığı raporu ekranda paylaştım: Review of Earthquake Data for the Hong Kong Region. Bundan daha ayrıntılı bir kaynak bulamadım; deprem kataloglarını, tarihsel depremlerin Hong Kong'daki şiddetlerini, açıklamaları ve özetleri içeren kapsamlı bir rapor. Örneğin 19 Mart 1962 depreminin Hong Kong'daki etkileri verilmiş; bu şiddetlerin gözlemden mi yoksa bir senaryodan mı geldiğini oturumda bilemedim, tezde raporun ilgili bölümünden kontrol edilmeli. Rapor öğrencinin NotebookLM çalışma alanında da var. Ben sunumda ancak bir özetini verebildim; tezin verisi bu raporun tablolarından çıkacak.
🔬 Scientific Perspective · Sunum, kaynak raporun özeti mi?
Sunum, GEO 2012 raporu temel alınarak NotebookLM ile hazırlandı. Slaytları raporla ve Hong Kong için yapılmış diğer çalışmalarla satır satır karşılaştırdığımızda bulgular dört türe ayrılıyor:
| Tür | Anlamı | Bu sunumdan örnek |
|---|---|---|
| Kaynakla çelişen | İddia, incelenen kaynakta verilen bilgiyle uyuşmuyor. | 1918 depremine atfedilen Mw 6,1 (raporda 7,3); "HKO 1970–2023"; "Littoral" ve "Binhai"nin iki ayrı fay gibi gösterilmesi. |
| Atıf yapılan kaynakta yok | İddia, dayandırıldığı raporda yer almıyor; başka bir yayında olabilir. | b ≈ 0,92 (2008 çalışmasının mantık ağacında var); 0,09–0,12 g PGA (HKO–GEO çalışmasında var); "%40 granitik" (hiçbir taranan kaynakta bulunamadı). |
| Bağımsız doğrulama gerekli | Doğruluğu için başka bir birincil kaynak gerekiyor. | "Wuchuan–Sihui fay zonu", uzunluğu ve Mmax değeri. |
| Terim / kavram hatası | Bilimsel terim yanlış kullanılmış ya da anlamı değişmiş. | "Sarsıntı 2–3 kat" ifadesinin şiddete uygulanması; (oturumda) IMRAD'ın açılımı, interplate ile intraplate. |
Önemli ayrım: Bir bilginin GEO 2012 raporunda bulunmaması, o bilginin yanlış olduğu anlamına gelmez; yalnızca o raporun söz konusu iddia için dayanak oluşturmadığını gösterir. Örneğin b ≈ 0,92 yanlış bir sayı değildir, ama kaynağı GEO 2012 değil Pappin ve ark. (2008)'dir.
Yapay zekâ ile hazırlanan bir sunum, tezin başlangıç haritası olabilir ama kaynağı olamaz; tezde her sayı, yukarıdaki gibi, onu gerçekten veren yayına atıf yapılarak yazılmalı. Raporun 1962 Heyuan depremi için verdiği değerler (Mw 6,1, ≈80 km, Hong Kong'da şiddet < V) tarihsel tablosunda yer alıyor.
- Geotechnical Engineering Office. (2012). Review of earthquake data for the Hong Kong region (GEO Publication No. 1/2012). Civil Engineering and Development Department, HKSAR Government. https://www.cedd.gov.hk/filemanager/eng/content_152/ep1_2012.pdf
- Lee, C. F., Ding, Y. Z., & Huang, X. H. (2000). Seismic hazard analysis of the Hong Kong region. Journal of Seismology and Earthquake Engineering, 2(4), 9–18.
- İddia kontrolü: Sunumdaki her sayının, fay adının ve bilimsel ifadenin bir kaynağı bulunabiliyor mu?
- Kaynak kontrolü: İddia, gerçekten atıf yapılan yayında yer alıyor mu, yoksa başka bir çalışmadan mı geliyor?
- Yöntem kontrolü: Kaynaktan alınan bilgi, yeni çalışmada aynı tanımlar ve koşullar altında mı kullanılıyor (ör. kaya için verilen PGA'nın dolgu zemine aktarılmaması, bir mantık ağacı dalının "raporun sonucu" gibi sunulmaması)?
Amaç yapay zekâyı bütünüyle güvenilmez ilan etmek değil; ürettiği içeriğin bağımsız kaynaklarla doğrulanması gerektiğini somut örneklerle göstermek. Bu sayfadaki Evidence Check kutuları ve oturum sonrası notlar tablosu bu üç kontrolün uygulamasıdır.
Canlı bir oturumda, konuşurken ve yapay zekâ ile hazırlanmış slaytları okurken bazı ifadeler eksik ya da hatalı çıkabiliyor; bu arşivin amacı bunları kaynakla düzeltmek. Aşağıdaki tablo oturumda söylenenleri değiştirmez, yanına kaynağıyla birlikte doğrusunu koyar. Öğrencinin söyledikleri de aynı özenle, tezde kullanılabilecek biçimde düzeltilmiştir. Her satırda düzeltmenin türü belirtildi: kaynakla çelişen, atıf yapılan kaynakta yok (bilgi yanlış olmayabilir, yalnızca o kaynak dayanak değildir), bağımsız doğrulama gerekli, terim / kavram hatası, güncel değil ve kaynakla uyumlu.
| Oturumda söylenen | Kaynaklara göre |
|---|---|
| "I harfi introduction, M harfi method, R harfi results, A harfi analiz, D harfi de discussion." ▶ 08:18 | Terim / kavram hatası IMRAD = Introduction, Methods, Results, and Discussion; "A" bağlaçtır (Sollaci ve Pereira, 2004; bkz. Evidence Check). |
| (Öğrenci) "Buranın %60'ı orman." ▶ 10:16 | Bağımsız doğrulama gerekli Hong Kong'un kara alanının yaklaşık %40'ı (44.300 ha) kır parkı ve özel alan olarak korunuyor (AFCD, 2016); "%60 orman" için resmî kaynak bulunamadı (bkz. Evidence Check). |
| "Kıta içi bir bölge; interplate ne demek? İki levhanın çarpışması demek." ▶ 11:05 | Terim / kavram hatası Hong Kong için doğru terim intraplate (levha içi); interplate levhalar arası demektir ve sınır yakınsak, ıraksak ya da transform olabilir. Hong Kong en yakın levha sınırına ≈600 km uzaklıkta (GEO, 2025; bkz. Evidence Check). |
| (Öğrenci) "Hong Kong'da 150 sene önce belki 300–500 kişi yaşıyormuş." ▶ 14:11 | Kaynakla çelişen 1842'de Hong Kong Adası'nda balıkçı köylerinde ≈3.000 kişinin yaşadığı, o dönemki nüfusun 7.450 olduğu aktarılır; birincil kaynakla doğrulanmalı (bkz. Evidence Check). |
| "Bu da herhâlde Türkiye'de ilk defa yapılan bir şeydi." (TÜBİTAK hızlı destek) ▶ 15:40 | Bağımsız doğrulama gerekli TÜBİTAK 1002-C Doğal Afetler Odaklı Saha Çalışması Acil Destek Programı 6 Şubat 2023'te açıldı; 107 proje 24 saat içinde karara bağlandı (TÜBİTAK, 2023). Programın "ilk" olup olmadığı doğrulanmadı. |
| "Yaklaşık 6,8 milyon... 7 milyonluk nüfus." ▶ 16:44 | Güncel değil 2026 yıl ortası geçici tahmini 7.518.300 (Census and Statistics Department, 2026). |
| "1970'ten itibaren Hong Kong Gözlemevi... 1970'ten 2023'e kadar onun verisi var." ▶ 27:21 | Kaynakla çelişen GEO 2012'de aletsel dönem 1970'te EAGP verileriyle başlar; HKO yerel ağı 1979'da kuruldu. Raporun yerel kataloğu Eylül 2011'de biter (bkz. Evidence Check). |
| "Bu, Hong Kong deprem raporundan alınan bir sonuç: 0,92." ▶ 39:46 | Atıf yapılan kaynakta yok GEO 2012'de b-değeri yok. 2008 çalışmasında b = 0,95 (mantık ağacı 0,92 / 0,95 / 0,98); 2015 güncellemesinde 0,55–0,85 (Pappin ve ark., 2008, 2015). GEO yerel kataloğundan projenin uygulama aşamasında b ≈ 0,93 ± 0,09 bulundu (Öncel, 2026a; bkz. Evidence Check). |
| "1000 km seçsen Tayvan verileri de girer; b-değeri 0,5'e doğru gider." ▶ 42:05 | Bağımsız doğrulama gerekli Bir kaynakta doğrulanmadı; tezde yarıçapa göre b-değeri hesaplanarak test edilebilecek bir hipotez. |
| "Hong Kong'un tam kuzeydoğusunda Wuchuan–Sihui fay zonu... 300 km uzunluğunda, en dominant tehlike kaynağı; 7–7,5." ▶ 48:54 | Bağımsız doğrulama gerekli Bu zonun adı, uzunluğu ve Mmax değeri taranan Hong Kong tehlike çalışmalarında geçmiyor; bölgedeki ana yapılar Changle–Nan'ao ve Lianhuashan fay zonları olarak verilir (Pappin ve ark., 2008). Birincil kaynak olmadan teze yazılmamalı. |
| "Binhai zonu; Hong Kong'a 36 km uzaklıkta, 1874 yılında tarihî bir deprem meydana getirmiş." · "Littoral fay zonu." ▶ 50:17 | Kaynakla çelişen "Littoral" ve "Binhai" aynı kıyı fay zonunun İngilizce ve Çince adlarıdır (Liang ve ark., 2023). 1874 Dangan Adası depremi GEO 2012'de Mw 5,8 ve ≈32 km; 36 km, 2006 Dangan depreminin (M 3,2–3,5) uzaklığıdır (GEO, 2012, 2025). |
| "1918 Shantou 6,1 büyüklüğündeki depremi üreten Wuchuan–Sihui fay zonu." ▶ 50:17 | Kaynakla çelişen 1918 Nan'ao (Shantou) depremi Mw 7,3, ≈350 km (GEO, 2012) ve kıyı açığındaki Littoral fay zonunda; 6,1 değeri 1962 Heyuan depremine ait (bkz. Evidence Check). |
| "Tayvan'da 1918 yılında 670 km uzaklıkta meydana gelen deprem." ▶ 51:57 | Kaynakla çelişen GEO 2012'de 1918 Nan'ao ≈350 km; Tayvan için verilen tarihsel deprem 1892 (≈660 km). Slayt iki depremi birleştirmiş. |
| "Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği 2018'de ilk defa Türkiye'de resmî bir doküman olarak yayımlandı." ▶ 56:28 | Kaynakla çelişen TBDY 2018 en güncel yönetmeliktir (yürürlük 1 Ocak 2019); öncesinde 1940'lardan başlayarak 1953, 1961, 1968, 1975, 1998 ve 2007 yönetmelikleri var (bkz. Evidence Check). |
| "Biz 6 Şubat 2023 depreminde 150 milyar dolar kaybettik. Daha önce 99 depreminde bu 20 milyar dolardı." ▶ 58:03 | Kaynakla çelişen SBB'nin Mart 2023 raporunda toplam yük ≈2 trilyon TL ≈103,6 milyar ABD doları; 150 milyar dolar ve 1999 için 20 milyar dolar bu sayfada doğrulanmadı (bkz. Evidence Check). |
| "Resmî rapora göre Hong Kong'un yüzde kırkını granitik zemin oluşturuyor." ▶ 1:00:37 | Atıf yapılan kaynakta yok GEO 2012'de böyle bir oran yok; taranan kaynaklarda da bulunamadı. Zemin sınıflandırma haritasından alan oranı hesaplanarak doğrulanmalı (Pappin ve ark., 2008b). |
| "Sarsıntı 2 ile 3 kat şiddetlenebilir... 3 şiddetini hissediyorsa sahil şeridinde 6 ve 9 şiddetini hisseder." ▶ 1:02:23 | Terim / kavram hatası Hong Kong'da kısa periyotlu spektral ivme büyütmesi zemin sınıfına göre ≈1–3 kat (Pappin ve ark., 2008b). Şiddet sıralı bir ölçektir, çarpılmaz; III → VI–IX bu büyütmeyle açıklanamaz (bkz. Evidence Check). |
| "Hesaplanan maksimum yer ivmesi beklentisi 0,09 g ile 0,12 g arasında." ▶ 1:04:46 | Atıf yapılan kaynakta yok Değer GEO 2012'de değil, HKO–GEO çalışmasında (Mok ve ark.); 2008 çalışmasında kaya için ≈0,15 g, önceki çalışmalarda 0,06–0,15 g (bkz. Evidence Check). |
| "Burada 500 kilometrelik alanda depremler seçilmiş." · "150–200 sayfa." ▶ 1:12:51 | Kaynakla uyumlu Doğru: Bölgesel katalog 500 km içindeki Mw ≥ 5,0 depremleri, yerel katalog 150 km içindeki ML ≥ 2,1 depremleri kapsar; rapor 156 sayfadır (GEO, 2012). |
- Tehlike, zemin etkisi ve risk ayrı ayrı hesaplanır. Hong Kong'un kayada 475 yıllık tasarım ivmesi 0,1 g düzeyinde; bu değer kıyı dolgularındaki yerel zemin etkisini ve gökdelenlerdeki olası kayıpları tek başına anlatmaz. Bir raporun sonucu başka bir çalışmaya aktarılırken tanımları, veri kapsamı, varsayımları ve belirsizlikleri de birlikte aktarılmalı.
- Bir bitirme tezi, iyi bir raporu yeniden üretmekle başlayabilir. GEO 2012'nin kataloğundan aynı b-değerini ve aynı tasarım ivmesini bulabilmek, yöntemi doğru uyguladığınızın kanıtıdır.
- Yapay zekâ ile hazırlanan sunum bir haritadır, kaynak değil. On iki slaytın yarısında kaynakla düzeltilmesi ya da bağımsız olarak doğrulanması gereken bir sayı veya ad çıktı. Yapay zekâ araştırmayı hızlandırabilir, ama kaynak doğrulamasının ve bilimsel sorumluluğun yerini alamaz; tezde her sayı, onu gerçekten veren yayına dayanmalı.
Hong Kong için 30, 50 ve 100 kilometrelik yarıçaplarla üç ayrı b-değeri bulduğunuzu düşünün. Hangisinin tehlike hesabına girmesi gerektiğine neye bakarak karar verirdiniz ve tezinizde bu kararın sonucu değiştirip değiştirmediğini nasıl gösterirdiniz?
Transkript kalitesi: AI Düzenlenmiş. Teams otomatik transkripti Claude tarafından terim, imla ve noktalama açısından düzeltildi; "hıhı" gibi kısa onay sesleri ve anlaşılamayan birkaç kısa parça çıkarıldı. Öğrencinin kişisel bilgileri "[kişisel bilgi çıkarıldı]" ile işaretlendi. Konuşmacılar tarafından henüz satır satır doğrulanmadı. Konuşma dili korunmuştur.
▶ 00:00 Giriş: Hong Kong'dan bir bitirme projesi
Ali Osman Öncel: Tamam. Ekran geldi mi?
Olcay Demir: Geldi hocam, evet.
Olcay Demir: Hong Kong olasılıksal sismik tehlike analizi.
Ali Osman Öncel: Evet, evet. Hong Kong ile bağlantımızı kurduk. Hong Kong'da yaşayan öğrencimiz Olcay Demir [kişisel bilgi çıkarıldı]; yarım bıraktığı bir hikâyesi var, onu tamamlamak istiyor. Bu saatten sonra tamamlamak oldukça zor bir durum ama vazgeçmiyor. Kendisine başarılar diliyoruz. Tabii bitirme projesi önemli bir proje.
▶ 00:52 1989'da bir bitirme projesi: Veriyi kurum kurum aramak
Ali Osman Öncel: Özellikle bitirme projesi deyince... Ben de bitirme projemi bir hocanın yanında yaptım. Ömer Alptekin hocadan pek kimse bitirme projesi almazdı. Neden? O zaman başka bir hocamız vardı; İngilizce yayımlanmış bir makale verirdi, onu çevirttirirdi, arkadaşlar da onu bitirme tezi olarak verirlerdi. Bu şekilde o hocanın öğrenci sayısı yüksekti.
Olcay Demir: Sayısı fazlaydı.
Ali Osman Öncel: Ömer Alptekin hoca ise değişik bir yol çizmişti. Bütün kurumlara yazı yazdı: Maden Tetkik Arama, Elektrik İşleri Etüt İdaresi, Afet İşleri Genel Müdürlüğü. "Ali Osman, bu mektupla, bu dilekçeyle gideceksin; bitirme projen kapsamında kullanabileceğin veri var mı, rapor var mı, onları tek tek soracaksın." Allah'tan Ankara'da teyzem vardı, eniştem de vardı, Allah rahmet etsin, şu anda yoklar; onların desteğiyle tek tek dolaştım. İlginç olan şu: Danışmaya giriyorsun, "Neye geldin?" diyorlar, elimdeki mektubu gösteriyorum. Mektubu yukarı götürüyorlar, yukarıdan birileri kapıya kadar iniyor; yani ayaküstü: "Elimizde maalesef size açabileceğimiz bir veri yoktur." Bu şekilde güzelce savmış oldular.
Olcay Demir: Evet, baştan savmayla.
Ali Osman Öncel: "Yukarı gel, seni bir gezdirelim, gel yukarıda bir çay içelim" diyen olmadı. Afet İşleri Genel Müdürlüğü'ne gittim. Oradaki genel müdür herhâlde hocanın dönem arkadaşıymış; "Buyur" etti. Verilerin bir kopyası evindeymiş, kendi almış olduğu ölçülerin bir kopyası; evine götürdü, o raporlardan birini verdi. Sonunda "Balçova tünel güzergâhının sismik kırılma ile zemin etüdü" diye bir rapordu. Tabii bu raporu anlamam gerekiyordu; şimdi elimde bir rapor var, bu raporu nasıl anlayacağız? Dedi ki "İstersen sana çalışma odası veririm." Hemen bir çalışma odası verdi. Afet İşleri Genel Müdürü de jeofizikçiydi. Çalışmaya başladım; bu arada kütüphanesini kullandım, bilmediğim yerleri sordum. 15–20 gün orada bir laboratuvar çalışması, yani bir ofis çalışması yaptım. Daha sonra İstanbul'a döndüm. Tabii veri dijital değildi ama analog veri vardı. O analog verilerde ilk varışları zaten okumuştum ama ben onu anlamaya, detaylandırmaya çalıştım. Sismik kırılma yöntemi nedir? O zamanın Dobrin'i; meşhur yazar, jeofizik aramacılığı kitabını yazan. Tabii İngilizce; Allah'tan İngilizcem olduğu için onları okuyabildim. O zamanlar süper zekâ yok, telefon yok, hiçbir şey yok. Sonunda bunu nasıl yazacağız? O zaman bölümümüzde bilgisayar yoktu; İTÜ'nün bilgisayar laboratuvarını kullandım. Şöyle kullandım: Orada benim arkadaşım olan bir öğrenci benim adıma randevu aldı; ben de İTÜ Jeofizik Mühendisliği'nin bilgisayar laboratuvarında bitirme projemi yazdım.
Olcay Demir: Hangi yıldan bahsediyoruz hocam?
Ali Osman Öncel: 1989 yılından bahsediyorum.
Olcay Demir: Oo.
▶ 05:07 Tezin iskeleti: IMRAD
Ali Osman Öncel: Verimi Afet İşleri Genel Müdürlüğü'nde aldım, araştırmamı orada yaptım, bitirme projemi İstanbul Teknik Üniversitesi Jeofizik'te yazdım; savunmayı İstanbul Üniversitesi Jeofizik Mühendisliği'nde yaptım. Metin İlkışık hoca vardı ve Ömer Alptekin hoca vardı; herhâlde iki kişi sınav yapıyordu. Hoca dedi ki "Bu bitirme projesini kendisi yazdı." O zaman önemli bir şeydi, çünkü bilgisayar olmayan bir bölümdeydik. Böyle bir artı sağladım. Yani bitirme projesinin standart bir makale formatı var: giriş, veri, ondan sonra yöntem, sonuçlar, tartışma ve sonuçlar; akademik bir makalede olması gereken standart başlıklar. Girişte ne var? Çalıştığın bölge ile ilgili bilgi: Bölge Hong Kong; Hong Kong bölgesinin depremleri neden oluyor, bunlarla ilgili yapılan çalışmalar, bu çalışmaları yapanların referans olarak verilmesi ve bu çalışmayı yapmaya neden motive olduğun. Girişin son cümlesi genellikle motivasyon cümlesidir: "Hocamız önerdi, ben de motive oldum" diyebilirsin, ya da "Hong Kong'da yaşayan, ailesini kurmuş, uzun dönemdir orada yaşayan biri olarak yaşadığım bölgenin depremlerini ve bulunduğum yerdeki deprem tehlikesi durumunu merak ettim; bu kapsamda bu çalışmayı yapmayı düşündüm." Giriş kısmı bu şekilde devam ediyor. Sonra veri kısmı; veri olması lazım.
Olcay Demir: Evet, evet.
Ali Osman Öncel: Hong Kong depremlerinin bir kataloğu olması lazım.
Olcay Demir: Tamam.
Ali Osman Öncel: Sonra bu depremleri analiz eden bir yöntem olması lazım. Sonra yöntemle veri eşleşmesi: O yöntemle veri analiz edilecek; tabii analiz de olması lazım ve sonuçlar. Bu bitirme tezinde sonuçları da bulacaksın. Kaynakça da oldukça kapsamlı olmalı. Genel olarak bitirme tezleri... İstanbul Üniversitesi Jeofizik Mühendisliği Bölümü'nün ana sayfasında da bitirme projeleri var; onlardan biri benim bir öğrencimin bitirme projesi. Kendisi şu anda Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi'nde deprem teknolojileri alanında doktor öğretim üyesi. Kırılma yöntemiyle tomografik çalışmalar; özellikle benim Elbistan'da yürütmüş olduğum projenin verilerini analiz etmişti. Genel olarak bitirme projesi bu şekilde yapılır; bu 2 + 2 = 4 gibi. Tüm akademik çalışmalar bu şekilde yapılıyor. Buna ne diyoruz? İngilizce IMRAD diyoruz.
Olcay Demir: IMRAD.
Ali Osman Öncel: IMRAD: I harfi introduction, M harfi method, R harfi results, A harfi analysis, D harfi de discussion. İngilizler bunu öğretmek için IMRAD şeklinde yazmışlar.
Olcay Demir: Evet.
Ali Osman Öncel: IMRAD yoluyla bunu yazmamız gerekiyor. Onu da yazayım, burada bir notunu düşeyim.
Olcay Demir: Evet hocam.
Ali Osman Öncel: IMRAD; akılda kalır. Seçeneklere bir girelim bakalım... Kalem açılmıyor galiba; kalem gözükmüyor. Neyse.
▶ 09:08 Hong Kong: Dolgu zemin ve yüksek binalar
Ali Osman Öncel: Bir sonraki sayfaya geçeceğim ama kalemi seçtiğim için o da açılmıyor. Şimdi baktığımızda Hong Kong nasıl bir ülke? Görüldüğü gibi yüksek binalar var. Bu kalem açılsa biraz çizebilirdim; niye açılmadığını bilemiyorum. O zaman lazer işaretçisi çalışıyor mu?
Olcay Demir: Demin çalışıyordu, şimdi kayboldu. Şu anda görünmüyor... Şimdi geldi; mouse'un işareti geldi.
Ali Osman Öncel: Biraz geç geliyor; Hong Kong uzak olduğu için geç geliyor. Şimdi tabii Hong Kong'da dolgu zemin de var, kaya zemin de var. Hong Kong'da genellikle dolgu zemin üzerinde yüksek bina yapmışlar. Çünkü binalar nerede yükseliyor? Kıyıya yakın, denize yakın, göle yakın yerlerde. Neden orada yükseltiyoruz? Rant var: deniz manzaralı, göl manzaralı; şerefiye deniyor.
Olcay Demir: Bir de hocam, burada yeni yerleşim alanı açmıyorlar. Buranın %60'ı orman. O yüzden mevcut 20 katlı eski binaları yıkıp 50 katlı bina yapıyorlar. Rant zaten var ama asıl sebep bence çevreyle alakalı. Mesela şehrin içinde öyle araziler var ki futbol sahası, basketbol sahası ya da park yapmışlar; Türkiye'de öyle bir şey görme ihtimaliniz yok. O bölgelerin fiyatı milyarlarca dolar. Yani buradaki yüksek binaların sebebi, ormanların, bu tropikal ormanların aşılmaması aslında.
▶ 11:05 Tektonik çerçeve: Kıta içi depremler, yakın ve uzak kaynaklar
Ali Osman Öncel: Evet, farklı sebepler olabilir ama genellikle yüksek katlı binaları yapanlar daha çok kazanır; dikey yükseldikleri için kazançları da dikey olarak, oransal olarak yükselir. Şimdi Hong Kong'un durumuna baktığımızda ne anlatacağız? Hong Kong'un tektoniği; depremler Hong Kong'da niye meydana geliyor? Bir defa kıta içi bir bölge; "interplate" ne demek? İki levhanın çarpışması demek. Tabii burada yapay zekâ levhayı yanlış yere koymuş; Avrasya levhası bu tarafta olması lazım. Filipin levhası buraya doğru hareket ediyor. Dur, belki de doğru koymuş. Filipin levhası ne yapıyor? Avrasya levhasına doğru hareket ettiği için bu sınırda gerilme meydana geliyor. Gerilen yerleri nasıl anlıyoruz? Depremlerle. Depremin olduğu her yer demek ki gerilen bir yer; tektonik gerilme meydana geliyor.
Olcay Demir: Evet.
Ali Osman Öncel: Genellikle çarpışma sınırı olabilir, açılma sınırı olabilir, yanal hareketler olabilir. Şimdi Hong Kong'a baktığımız zaman anlatmamız gereken: Filipin levhası, Avrasya levhası; Filipin levhası hangi hızla gidiyor ve bu hıza bağlı olarak burada meydana gelen büyük depremler neler? Hong Kong'u etkileyen iki farklı deprem türü var: uzak mesafeli depremler ve yakın mesafeli depremler. Hong Kong merkez; buradan 500 km aldığımız zaman buna yakın mesafeli depremler diyoruz, 500 kilometreden uzak olduğu zaman uzak mesafeli. İşte burada Tayvan var, Japonya var; onlar da tabii ki önemli, deprem üretme potansiyeli olan yerler. Ama Hong Kong'un kendi merkezine baktığınız zaman, tarihsel ve aletsel dönemde büyük deprem meydana getirme olasılığı Japonya'ya, Tayvan'a göre düşük. Bulunduğu yerde deprem üretme potansiyelinin düşük olduğunu görüyoruz. Ama tarihsel dönemde orta ölçekli depremler meydana gelmiş. Bu bize ne diyor? Hong Kong'da depremler niye meydana geliyor; Hong Kong merkezli depremler, Hong Kong dışında meydana gelen depremler ve bunlara neden olan kaynaklar. Bunları iyice araştırmamız gerekir. Tabii bunlar Hong Kong'u etkiliyor. Hong Kong'da yaşayan insan olmasaydı sismik tehlikeyi araştırmayacaktık. Çünkü sismik tehlikeyi neden araştırıyoruz? İnsan varsa oradaki depremler tehlike oluyor; insan yoksa tehlike olmuyor, öyle değil mi? Tehlike kimin için? Canlılar için tehlike, şehir için tehlike.
▶ 14:11 Balıkçı köyünden metropole; 6 Şubat'tan bir ders
Olcay Demir: Evet, işin enteresan tarafı hocam, biliyorsunuz Hong Kong'da 150 sene önce belki 300–500 kişi yaşıyormuş. Burası bir balıkçı köyüymüş. İngiltere burayı kiraladığı için insanlar gelmiş; yoksa burası Çin'in ucunda insan yaşamayan bir yer, adalar topluluğuymuş.
Ali Osman Öncel: Ne güzel, bunları da dahil edersen orada yaşayan bir insan olarak ilginç olur. 100–150 sene önce kimsenin deprem tehlikesiyle ilgilenmediği bir yer birdenbire deprem tehlikesi araştırmalarının merkezi olmuş. Çünkü Hong Kong Üniversitesi... Geçen bir ATAK toplantısı vardı; Hong Kong Üniversitesi'nden bilim insanları 6 Şubat 2023 depreminden sonra Türkiye'ye sismometre getirmişler, Türkiye'deki depremleri kaydetmek için. Demek ki oldukça aktif bir deprem araştırma grubu var; Hong Kong Üniversitesi dikkatimi çekti. Hong Kong'dan Türkiye'ye; ilginç bir şey. Biz Hong Kong'da deprem olsa... Biz İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa'dan, ki ben o zaman çok yoğun çalışıyordum, 6 Şubat 2023 depremlerinin olduğu yere gidemedik. Ama şunu söylemem gerekir ki TÜBİTAK öncelikli projeler önerdi; hızlı projeler önerdi, destekler verdi. Deprem konusunda öncelikli alan olarak hızlı bir şekilde projelendirme yapıldı. Bu da herhâlde Türkiye'de ilk defa yapılan bir şeydi; ben bugüne kadar böyle bir destekleme olduğunu duymamıştım. Gidenler oldu, gitmeyenler oldu. Bilirkişi olarak gitmekle ilgili davet de oldu ama ben gidemedim. Ama 6 Şubat 2023 depreminden sonra beni kim götürdü? TVNET götürdü. TVNET depremin ikinci yılında Hatay'da canlı yayın yaptı. Hatay'da yıkılan yaralar, yıkımlar... İlginç olan şey, dediler ki "Şu ilçede hiçbir bina yıkılmadı." Allah Allah, dedim, neden? Çünkü dediler ki oradaki yerel yönetimin başındaki insan kaçak yapılaşmaya izin vermedi.
Olcay Demir: Evet.
▶ 16:44 Tehlike, maruziyet ve kırılganlık
Ali Osman Öncel: Demek ki tehlikenin kaynağı her ne kadar deprem de olsa... Deprem tabii ki bir tehlikedir; ama risk, o riskin sorumlusu oradaki insanlarla ilgili. Orada kimse ölmedi, bina yıkılmadı; neden olarak da bunu söylemişlerdi: Orada kaçak yapılaşma sıfır olduğu için binalar yıkılmadı, insanlar ölmedi. Hatay'ın bir ilçesi. Bu önemli: Yapılaşmada standartlara uygunluk önemli. Dünyanın en iyi standartlarını da getirseniz, binalar standarda uygun yapılmıyorsa, standarda uygun jeofizik mühendisliği ölçümü yapılmıyorsa; bugün jeofizik mühendisliğinde, jeoloji mühendisliğinde ya da inşaat mühendisliğinde sahte raporlama olayını sıfırlayamıyorsanız, tabii ki bu depremler tehlike olarak kalmıyor. Bu tehlike neye dönüşmüş oluyor? Yıkılan binaya dönüşmüş oluyor, ölen insana dönüşmüş oluyor. Bunun temeli de denetimin altyapısı; denetimsizlik ve buna bağlı olarak kaçak yapılar ya da kaliteli mühendisin olmaması diyebiliriz. Şimdi Hong Kong ile ilgili bilgiler: Nüfusu 6,8–7 milyon diyebiliriz; yaklaşık 6,8 milyonmuş. Bu 7 milyonluk nüfus Türkiye'de hangi şehre karşılık gelir? İzmir'e mi?
Olcay Demir: Ankara olabilir.
Ali Osman Öncel: Ankara, evet, Ankara olabilir. Çok yüksek katlı gökdelenler var diyor.
Olcay Demir: Aynen.
Ali Osman Öncel: Yaygın kıyı dolgu zeminler; doldurulmuş kıyılar. Denizi doldurarak ne yapmışlar? Alan açmışlar. Adı üstünde, doldurulmuş zemin, değil mi?
Olcay Demir: Evet, evet.
Ali Osman Öncel: Burada binalar yükseltilmiş. Bizde de denize dolgu zemin üzerine yapılmış bir havalimanı var diyebilirim.
Olcay Demir: Biliyorsunuz hocam, Ordu-Giresun Havalimanı denize dolgu yapıldı. [kişisel bilgi çıkarıldı]
Ali Osman Öncel: Evet, evet; Türkiye'de öyle bir başarı hikâyesi var. Yani mühendislik.
Olcay Demir: Bu arada, Hatay'da depremde bina yıkılmayan ilçe Erzin; Erzin ilçesi.
Ali Osman Öncel: Evet, neyi hatırlattın; aklımda kalmamıştı. Evet, gerçekten o adama bir altın madalya vermek lazım. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı her sene bir madalya verse, ona verir, öyle değil mi? Gerçekten hak ediyor. Şimdi genel olarak niye bunu yaptık? Tehlikenin kaynağı, bakın, sol tarafta; riskin kaynağı da sağ tarafta. Ona biz ne diyoruz? Maruziyet ve kırılganlık. Maruziyet ne demek?
Olcay Demir: Evet.
Ali Osman Öncel: Şimdi bir deprem olur, herkes hisseder. "Ben depremi hissettim" demek "maruz kaldım" demek. Ama herkesin oturduğu bina yıkılmaz. Yıkılan binaya da biz kırılgan bina diyoruz; kaç bina yıkıldı? Demek ki maruziyet ile kırılganlık uluslararası bir terminoloji: tehlike, maruziyet, kırılganlık. Bunları çok iyi bilmemiz gerekiyor. Tehlikeyi değiştiremiyoruz. Maruziyette herkes depremi hissedebilir. Ama kırılganlık dediğimiz şey... Türkiye'deki deprem mühendisleri ya da inşaat mühendisleri diyor ki: "Biz insanların binadan sağ çıkmasını sağlayacak binalar yapıyoruz; hiç hasar görmeyecek bina yapmıyoruz." Ağır hasar alan binalara kırılgan binalar diyoruz; orta hasar alan, az hasar alan binalar da var; bu hasar derecelerine kırılganlık diyoruz. Maruziyet ise o depremi hisseden insan sayısı; bazıları hissetmiyor, onlar bu depreme maruz kalmamış insanlar oluyor. Bunlar temel kavramlar: tehlike, maruziyet, kırılganlık. İngilizcesi zaten maruziyet exposure, kırılganlık vulnerability, tehlike hazard; literatürde geçen kelimeler bunlar. Bu üç kavramı bilmemiz gerekiyor. Aslında maruziyet ve kırılganlık sorunu olmasa bizim bu bölgeyle bir sorunumuz olmayacaktı. Bu nasıl olabilirdi? Dediğin gibi 100 sene önceki nüfus yapısı muhafaza edilebilseydi; 150–300 kişinin yaşadığı bir nüfus. Biz bunlara sakin şehirler diyoruz; nüfusun 10 binden düşük olduğu şehirlere sakin şehirler. O sakin şehir yapısı muhafaza edilseydi, bugün belki de deprem riski sorununu konuşmuyor olacaktık. Şimdi bir sonraki slayta geçelim.
▶ 22:34 Slayt paylaşımında teknik sorun
Olcay Demir: Bu arada slaytlar burada oynamıyor hocam; ben hâlâ ilk sayfadayım.
Ali Osman Öncel: Sana gelmiyor mu?
Olcay Demir: Yok; sadece "Hong Kong olasılıksal sismik..." yazan ilk sayfayı görüyorum, öbürlerini küçük küçük görüyorum. 12 sayfa var.
Ali Osman Öncel: Slayt sana gelmiyorsa ne yapabiliriz? Sana slaytı WhatsApp'tan yollayayım. Şu anda benim önümde açık.
Olcay Demir: Şu anda "Hong Kong olasılıksal sismik tehlike analizi" yazan ilk sayfa var. Ama siz WhatsApp'tan gönderirseniz açabilirim.
Ali Osman Öncel: İlk sayfa var diyorsun; anladım. O zaman ben sana sunumu yollamaya çalışayım. Sunum dosyasının adı "Hong Kong sismik tehlike analizi". Evet, sana yolladım, biraz sonra gelebilir; internet bayağı yavaş. Belki orada kendin açabilirsin. Bilgisayarı kapatıp açtım; geldiği zaman o sayfadan takip edersin, kaçıncı sayfa olduğunu ben söylerim. Başka bir çözüm aklıma gelmiyor. Tekrar açayım, belki bu sefer gelir. Ekran geldi mi?
Olcay Demir: Şimdi açılıyor hocam, "loading completed".
Ali Osman Öncel: Ekran geldi mi? Ekranı paylaştım.
Olcay Demir: Şimdi geldi ama gene birinci sayfa.
Ali Osman Öncel: Şimdi ikiye geçtim.
Olcay Demir: Yok, bir değişiklik yok.
Ali Osman Öncel: Tamam, o zaman dosya geldiği zaman sen de oradan değiştirirsin, görürsün; o şekilde yapalım. WhatsApp dosyası açıldıysa söyle, oradan devam edelim. Ben bu dosyayı NotebookLM'den oluşturdum.
Olcay Demir: Şimdi açıldı hocam. Kaçıncı sayfadayız?
Ali Osman Öncel: Üçüncü sayfa.
Olcay Demir: Şu harita olan; "Potansiyel yüksek sismik risk".
Ali Osman Öncel: Üçüncü sayfa "Projenin kapsamı ve araştırma çerçevesi" diyor.
Olcay Demir: Burada sadece iki sayfa var hocam; birinci ve ikinci sayfa var sadece.
Ali Osman Öncel: Demek ki tamamı indirilmedi; tamamının indirilmesini beklemen lazım.
Olcay Demir: Hocam bence bu bitmiş, devamı yok.
Ali Osman Öncel: Devamı yok diyorsun. Hong Kong ile bağlantı kurmakta zorlanıyoruz. Demek ki Hong Kong'dan bir bilim insanı davet etsek sunum veremeyecek. Belki saat farkına bağlı olabilir. Evet, geldi mi ekran?
▶ 27:10 Veri: Tarihsel ve aletsel kataloglar
Olcay Demir: "Projenin kapsamı ve araştırma çerçevesi" sayfası geldi.
Ali Osman Öncel: Tamam. Şimdi katalog lazım; bu çalışmayı yapmak için katalog lazım. Kaynak gerekiyor. Kaynak nedir? Deprem meydana getirecek kırık zonları. Üçüncüsü de senin oturduğun ev, diğer evler, iş yerleri, fabrikalar, okullar; hepsi mesafeye bağlı olarak meydana gelecek maksimum yer hareketi olasılıksal olarak hesaplandığında... Bununla ilgili Cornell'in bir metodu var; o kullanılıyor. Ben Kanada'da bir deprem merkezinde çalışırken lisanslı yazılımları vardı; onları kullanıp bu şekilde noktasal olarak olasılıksal deprem tehlikesini hesaplıyorlardı. Bu temel olay. Bir sonraki slayta geçersek: Elimizde ne var? Elimizde tarihsel dönem depremleri var. Özellikle Çin Deprem İdaresi 1969 yılına kadar bunları kaydetmiş; eski kayıtlar ve makrosismik gözlemler 1969 yılına kadar var. 1970'ten itibaren Hong Kong Gözlemevi; onun Twitter hesabı da var, paylaşımlar yapıyor. 1970'ten 2023'e kadar onun verisi var. Demek ki tarihsel veri ve aletsel veri olarak ikiye ayrılmış: Hong Kong'un kendi kaydettiği depremler aletsel dönem, Çin'in kaydettiği depremler tarihsel dönem. Global entegrasyon olarak da Uluslararası Sismoloji Merkezi ISC ile bu deprem verileri herhâlde tamamlanmış diye düşünüyorum. Büyük depremleri genellikle biz ISC'den alıyoruz, özellikle moment magnitüd büyüklüğünü verdiği için. Elimizde bu veriler var. Bu verilerin olduğu bir çalışma var; o kadar sayıda Hong Kong deprem tehlikesi makalesi topladım ama ancak bir raporda bu depremler listelenmiş. O listeler PDF olarak elimizde mevcut; ben bunları sisteme, kendi hesabıma yükledim. Bu verileri artık günümüzde yapay zekâ ya da süper zekâ ile getirebiliyoruz. Şu anda 2023 yılına kadar veriler var; 2023'ten sonraki verileri bilmiyorum. Bu çalışma kapsamında gerek var mı? Benim düşüncem şu: Bu çalışmayla ilgili bir rapor var; bu rapordaki çalışmanın tekrarlanabilmesi, bu hesapların yapılabilmesi bile bence bitirme projesi kapsamında yeterli olabilir. Yüksek lisans çalışması olarak devam edersen, bu çalışma kapsamında belki biraz daha detaylandırılabilir, güncellenebilir. Çünkü veriye ulaşmak oldukça zor; Hong Kong'da çalışan bilim insanlarıyla iletişim kurmak zor. Ben bir mail yazdım, cevap gelmedi; garip bir şey, cevap alamıyoruz. Ama Türkiye'ye deprem istasyonu kurmaya gelebiliyorlar.
Olcay Demir: Evet hocam, maalesef herkes meşgul.
▶ 31:09 Katalog temizliği: Magnitüd dönüşümü, mükerrer kayıt, kümeden arındırma
Ali Osman Öncel: Şimdi baktığımızda burada yapmamız gereken nedir? Tarihsel ve aletsel dönem dediğimiz zaman burada heterojenlik var. Elimizde bir veri havuzu var ve bu havuzda deprem büyüklükleri karışmış. ML dediğimiz lokal magnitüd; L harfi lokalden geliyor. mb dediğimiz, b "body", cisim dalgasından hesaplanıyor. Ms yüzey dalgasından hesaplanıyor. Bir de Mw var; aslında en güvenilir deprem büyüklüğü. Amacımız hepsini Mw'ye çevirmek. ML'yi, mb'yi, Ms'yi Mw'ye çevirebildiğimiz zaman magnitüdleri birleştirmiş, düzenlemiş oluyoruz; magnitüd dönüşümünü tamamlamış oluyoruz. Bu nedenle magnitüd büyüklüğündeki düzensizlikler azaltılmış oluyor. Diğer bir şey mükerrer ayıklama: Bir deprem birden fazla tekrar ediyor mu, bu "duplicate" sorunu. Özellikle ben bunu çalışmıştım; bunların zamanları aynı, büyüklükleri farklı. Mesela AFAD ve Kandilli verisini bazıları birleştiriyor; bir bakıyorsun aynı deprem iki defa tekrarlanıyor.
Olcay Demir: Evet.
Ali Osman Öncel: Sen büyüklükleri farklı olduğu için farklı deprem zannediyorsun; aslında depremin oluş saati farklı değil. Biliyorsun bir deprem meydana geldiği zaman AFAD'ın verdiği episantır farklı, Kandilli'nin verdiği farklı; büyüklük farklı. Ama farklı olmayan şey depremin oluş saati. Depremin oluş saatinden bu "duplication" belirlenebiliyor.
Olcay Demir: Evet.
Ali Osman Öncel: Bu nedenle bu tür katalog birleştirmeleri tehlikeli ve riskli; ben genelde hiç tavsiye etmiyorum. O nedenle ISC verilerini kullanıyorum ya da USGS verilerini kullanıyorum. Türkiye'de bazıları birleştiriyor: "Şu yıla kadar AFAD, şu yıldan sonra Kandilli" diyor. Kardeşim, bugün bile bir deprem meydana gelse AFAD'ın verdiği büyüklük, derinlik, episantır Kandilli'den farklı. Sen şimdi 1980'e kadar Kandilli, 1980'den sonra AFAD dersen, 1980 öncesindeki büyüklük, derinlik ve episantır hesaplamaları farklı bir veriyle, 1980 sonrası farklı bir veriyle yapılmış; iki farklı veriyi birleştirmiş oluyorsun. Bunun bir mantığı yok; yalnızca magnitüd olayı değil, derinlikleri de farklı. Geçen bir ATAK toplantısında birisi birleştirmişti; ilginç bir şey. Birleştiriyor, bir yerlerde bastırabiliyor, yayın yapabiliyor; garip sonuçlar çıkabiliyor. Demek ki bunları tartışman lazım. Veri dediğimiz zaman data kısmı...
Ali Osman Öncel: Ne dedik? Introduction, giriş kısmı dedik. Şimdi data kısmına geldik. Data kısmında bunu tartışman lazım: magnitüd dönüşümü nedir, mükerrerlik nedir; declustering dediğimiz kümelenme, bağımlı depremlerin temizlenmesi nedir; Poisson deprem kataloğu nedir? Bunları veri kısmında tartışman lazım.
Ali Osman Öncel: Onların tartışılması gerekiyor. Tabii ki bir magnitüd dönüşümü kullanman lazım. Benim oluşturduğum beş tane magnitüd dönüşümü yazılımı var; ben tek tek deniyorum. Hangisi magnitüd–frekans dağılımında uyumu en iyi veriyorsa onu kabul ediyorum. Bilim neye dayanıyor? Trial and error'a, deneme yanılmaya dayanıyor.
Olcay Demir: Deneme yanılma.
▶ 35:45 Gutenberg–Richter bağıntısı ve b-değeri
Ali Osman Öncel: Gözlemsel olarak buna karar vermemiz gerekiyor. Şimdi baktığımızda b-değeri hesaplamışlar. b-değeri nedir? Sismik tehlikede en sık kullandığımız parametredir. Bu b-değerini bu verilerle hesaplamaya çalışabilirsin: "Ben bu verileri tekrar analiz ettim" diyebilirsin. Ondan sonra b-değerinin anlamı nedir; bire yaklaşması nedir, birin üstüne çıkması nedir, birin altına inmesi nedir? Data dedik; şimdi metoda geçtik. b-değerinin hesaplanması bir yöntem gerektiriyor. Bunu hesaplamak için ne gerekiyor? Yatay ekseni büyüklük, düşey ekseni frekans olan, yani yıllık oluşum sayısı olan bir grafik. Yıllık oluşum sayısı ne demek? Sayının yıl ile normalize edilmiş olması demek. Gözlem süresi 1900 ile 1999 ise oradaki gözlem süresi ne?
Ali Osman Öncel: 1900 Ocak'tan başladığı için, 1999 Aralık'ta bittiği için 99 olmuyor, 100 oluyor, öyle değil mi?
Ali Osman Öncel: O zaman yüze böldüğün zaman yıllık oluşum sayısını buluyorsun. Bu niye önemli? Başka bir yerde yüzyıllık verin olmayabilir, 50 yıllık verin olabilir; mesela başka bir ülkede 50 yıllık veriyle çalışılmıştır. Onunla karşılaştırabilmen için hepsinin yıllık olarak normalize edilmesi lazım. Hong Kong'u Türkiye'de neye benzetmiştik? Ankara'ya. Hong Kong ile Ankara'yı karşılaştırdığımızı, bunun bir yüksek lisans çalışması olarak devam edeceğini düşünelim. Ankara'da deniz yok ama; denize yakın bir yer dersen olur.
Olcay Demir: Evet, orada da zaten fazla deprem yok.
Ali Osman Öncel: Evet, doğru olabilir. O zaman ne yapman lazım? Veri kataloğundaki süre farklı olduğu için, o sürenin etkisini normalize etmek için gözlem süresine bölmen lazım. Yıllık oluşum sayısı, bir yılda meydana gelen deprem sayısı demek. Yatay eksende büyüklük var; 4 büyüklüğündeki depremin bir yılda meydana gelen sayısı burada yazıyor. Tabii yapay zekâ eksende "60" falan yazmış, "68" yazmış, bozmuş ama grafiklendirme güzel. Burada yapay zekâ ne diyor? Büyük depremlerde bir saçılma var; büyük depremlerdeki veri eksikliğine vurgu yapmış. Veri eksikliği çok büyük depremlerde oluyor, bir de çok küçük depremlerde oluyor. Mesela çok küçük depremler, 2–3'e kadar olan depremler eksik olduğu için buralarda bükülmeler görüyoruz; gördüğümüz regresyon eğrisi bozuluyor. Büyük depremlerde de veri eksikliğinden dolayı saçılma meydana geliyor. Demek ki bu doğrunun geçtiği yer, bu doğruya uyan aralık, bize verinin tamam olduğu aralığı gösteriyor. O tamam olan kısımda ölçtüğün eğim, slope değeri, bize b-değerini veriyor. Buradaki b-değeri de 0,92. Dünyadaki tüm depremleri analiz etsek bire yaklaşıyor; bu da neredeyse global ortalamaya yakın bir değer.
Ali Osman Öncel: Bu, Hong Kong deprem raporundan alınan bir sonuç: 0,92 olarak bulunmuş. Ne dedik? Büyük depremlerde ve küçük depremlerde eksiklik sorunu var. Bunu ne yapacağız? Yine yöntem kısmında: Bu yöntemi kullanırken parametre hesabında belli verileri atman lazım. Eksik olan büyük depremlerle eksik olan küçük depremleri atıp tamam olan kısma baktığımızda, 2,5 ile 6,5 arası depremler; benim kabaca baktığım kadarıyla bu gözlemde tamam olarak gözüküyor. Bu da yöntem kısmı, parametre kısmı; bunu hesapladık. Aslında bir sonuç oluyor: 0,92 dedi. IMRAD dediğimiz şey: introduction, method, analysis, discussion; analiz sonucu 0,92. Sonra tartışacaksınız. Az önce benim yaptığım tartışma: Dünya ortalaması birdir, bu onun altında; 1,2 olsa dünya ortalamasının üstünde. Tartışma bu şekilde olabilir ya da farklı çalışmalarla karşılaştırma: Hong Kong üzerine yapılan farklı çalışmalarda 0,8 bulan olabilir, 0,7 bulan olabilir.
▶ 41:24 b-değerini ne değiştirir? Gözlem süresi ve yarıçap
Olcay Demir: Hocam sonrakiler daha düşüktür diye tahmin ediyorum.
Ali Osman Öncel: Küçük olabilir; kullanılan veri kalitesine, gözlem aralığına bağlı olarak bu değerler değişir. Bunları tartışma kısmında ele alacaksın: O bölgede yapılmış çalışmalardaki b-değerleri neyse onları bir tablo yapacaksın. Bu çalışmada 0,92; önceki çalışmalarda 0,8, 0,7, 0,6 olur. Onların gözlem aralığını yazabilirsin: 1900–1960 arası veri kullanmıştır ya da 1960–2010 arası kullanmıştır.
Ali Osman Öncel: Ya da yarıçapı 500 km değil de 100 km seçmiştir; alan büyüklüğüne bağlı olarak bunlar değişebiliyor. Mesela sen 1000 km seçsen Tayvan verileri de girer; b-değeri ne yapar? 0,5'e doğru gider.
Olcay Demir: Peki, evet.
Ali Osman Öncel: 100 kilometre seçsen daha küçük depremler daha baskın olur ve b-değeri daha yüksek olabilir. Alanın büyüklüğü buna etki edebilir; alan büyüdüğü zaman içine giren depremler de heterojen olacağı için. Ya da gözlem süresinin kısalması ya da uzaması buna etki edebilir. Bunlar da tartışılması gereken konular. Sismik tehlikede en önemli parametre b-değerinin doğru hesaplanması. Tabii buradaki gözlem süresiyle normalizasyon çok önemli. Allah rahmet etsin, Selçuk Sipahioğlu hocayla aynı odayı paylaşmıştık; bunu bana ilk o anlatmıştı.
Olcay Demir: Evet.
Ali Osman Öncel: "Bak," dedi, "gözlem süresiyle normalize etmek gerekir." O da istatistik yapıyordu, elle yapıyordu; hesap makinesiyle hesap ederdi. Hocanın, Allah rahmet etsin, bu bilgisini almış olduk. "Ali Osman," dedi, "bu en küçük kareler yöntemi; bu istatistiği bana kimse öğretmedi, yıllarca sakladılar." Yani bilgi kimi zaman paylaşılan, kimi zaman saklanan bir değer. Şu anda ben bu dersi seninle yapıyorum, YouTube'a yüklüyorum; bunu saklamanın bir anlamı yok. Çünkü ben yapay zekânın ürettiklerini yorumluyorum; burada benim katkım oluyor. Yorumla birikimimi aktarmış oluyorum; analiz edilmiş görselleri hazır almış oluyorum ama bakarak bir kişinin bunu anlaması mümkün değil: 0,92 ne, bu eğri ne? Burada deneyim ve tecrübe işin içine giriyor. Ben sana bu slaytı göndersem bakacaksın; bakış kısır kalır. Evet, buyur, ne diyorsun?
▶ 44:35 Öğrencinin tez planı
Olcay Demir: Hocam şimdi anladım, toparlamaya çalışıyorum. NotebookLM'e yazdık bazı şeyleri. Şimdi ben artık ufak ufak tezi hazırlamam lazım, doğru mu?
Ali Osman Öncel: Evet, hazırlaman lazım.
Olcay Demir: Şimdi bununla ilgili şunu yapıyorum: NotebookLM'deki verileri ve kendi verilerimi topluyorum. Bir de İstanbul Üniversitesi'nde bir örnek var demiştiniz.
Ali Osman Öncel: İstanbul Üniversitesi'nin bitirme tezi yazım kılavuzu vardır; o yazım kılavuzu.
Olcay Demir: Orada ona göre girişte "ben Hong Kong'da yaşıyorum, o yüzden Hong Kong'u inceledim" diyorum. Ondan sonra Hong Kong depremlerinde belli zaman dilimlerine, 10 yıllık, 50 yıllık, 100 yıllık dönemlere bakıyorum; 100 km, 300 km ya da 500 km'lik bir alan seçiyorum. 1900 ile 2020 arasındaki deprem sıklıklarına bakıyorum, onları yazıyorum; makaleleri paylaşıyorum, artı geçen teknik terimleri açıklıyorum. Öyle yapıyoruz, değil mi hocam?
Ali Osman Öncel: Böyle yapınca bitiyor mu diyorsun?
Olcay Demir: Öyle düşünüyorum.
Ali Osman Öncel: Zaten onu anlatmaya çalışıyorum; IMRAD deyince bunu anlatmaya çalışıyorum. Özetleyip nasıl paket hâline getireceğini anlatmaya çalışıyorum. Evet, doğru anlamışsın; artık bunu hazır hâle getirirsin.
Olcay Demir: Şimdi anlamayı doğru uygulamayı da yapabilsek iş bitiyor.
Ali Osman Öncel: Tabii ki anlamak başka, anladıktan sonra yapmak başka. Bir sürü anlayan insan var ama yapamıyor.
▶ 46:28 Sismik kaynaklar: Littoral, Dangan ve Wuchuan–Sihui
Ali Osman Öncel: Şimdi bakalım; az önce yarıçap etkisi dedik ya. Burada Hong Kong merkezine 30 km'lik bir yarıçap aldığın zaman, o depremler Littoral fay zonunun etkisini gösterecek. "Littoral" nasıl okunuyor? Duydun mu öyle bir fay zonu?
Olcay Demir: Hiç duymadım, hayır.
Ali Osman Öncel: Duymadıysan da duymuş oluyorsun. Demek ki Hong Kong'a 30 kilometrelik bir daire çizdiğimiz zaman o daire içinde kalan fay zonu Littoral fay zonu. 30 km'lik bir yarıçap seçtiğin zaman, o depremleri analiz ettiğin zaman o depremler neyin etkisini gösteriyor? O fay zonunun tehlikesini gösterecek; ne kadar tehlikeli bir fay zonu olduğunu gösterecek. Şimdi bu yarıçapı 50 kilometreye çıkardığın zaman Littoral fay zonuna ilave olarak Binhai zonunu, yani Dangan Adaları fayını eklemiş oluyorsun; ona Binhai zonu deniyormuş.
Olcay Demir: Evet.
Ali Osman Öncel: Dangan ne demek; bir anlamı var mı?
Olcay Demir: Bilmiyorum.
Ali Osman Öncel: Orada yazıyor; okumuyor musun, ekran gelmiyor mu?
Olcay Demir: Hocam ekranda yok. WhatsApp'ta da dediğim gibi sadece üç sayfası var.
Ali Osman Öncel: Tamam, ekran gelmiyor o zaman, anladım. Ben YouTube'a yükler, yollarım. Şimdi demek ki 50 km yaptığımız zaman, yani pergelimizin bir ucunu Hong Kong'a koyduk, diğer ucunu 50 km açtığımız zaman, Binhai zonu ya da Dangan Adaları fayı girmiş oluyor. Yani iki tane fay girmiş oluyor; iki fayın etkisiyle meydana gelmiş depremlerin analizini yapmış oluyorsun. 100 kilometreye çıkardığın zaman, Hong Kong'un tam kuzeydoğusunda Wuchuan–Sihui fay zonu girmiş oluyor; o da yanal bir fay.
Ali Osman Öncel: Demek ki 100 km seçtiğin zaman, depremlerin oluşmasına kaynaklık eden Wuchuan–Sihui fay zonunun meydana getirdiği depremler de senin analizine girer. İncelediğin alan büyüdükçe tehlike kaynakları da büyümüş oluyor. Tehlike kaynakları büyüdükçe oradaki parametre de değişiyor. b parametresi niye değişir dedik? Alan büyüdükçe deprem üreten kaynak sayısı arttığı için; deprem sayısı ile büyüklük arasındaki dağılımı veren b-değeri değişebilir. Demek ki en azından 100 kilometrelik bir yarıçap seçtiğin zaman, bitirme projende Wuchuan–Sihui fay zonunu anlatman gerekiyor. Burada özet olarak: 300 km uzunluğunda, en dominant tehlike kaynağı; 7 ile 7,5 büyüklüğünde bir deprem beklenen bir yer olduysa tehlikeli. 7–7,5 neredeyse Marmara Denizi'nde beklediğimiz büyüklük.
Olcay Demir: Tabii.
Ali Osman Öncel: 7,5 büyüklüğünde bir deprem bekliyoruz; ona benzer bir tehlike. İkinci zon, yani 36 km mesafede, özellikle Hong Kong'a 1874 yılında yıkıcı bir depremin meydana geldiği yer: Binhai zonu; Hong Kong'a 36 km uzaklıkta, 1874 yılında tarihî bir deprem meydana getirmiş. Daha yakında da, 30 kilometrelik bir alanda Littoral fay zonu; çok yakın mesafede olmasına rağmen güncel sismik aktivitesi son derece düşük. Yani burada bir fay var ama bugüne kadar büyük bir deprem meydana getirmemiş; deprem oluyor ama büyük deprem yok. Şimdi altta not olarak: Tehlike modelindeki en büyük ağırlık, tarihsel olarak 1918 Shantou 6,1 büyüklüğündeki depremi üreten Wuchuan–Sihui fay zonundaymış. Demek ki senin odaklanman gereken Wuchuan–Sihui fay zonu. Çünkü 1918'de 6,1 büyüklüğünde bir deprem meydana getirmiş ve üretmesi beklenen en büyük deprem de 7,5 büyüklükte. Bunlara tek tek odaklanman gerekiyor.
▶ 51:57 Yakın ve uzak depremler: Frekans ve bina yüksekliği
Ali Osman Öncel: Bunları anlatman lazım; sismik tehlike kaynakları, depremler neler, tek tek anlatman lazım. Nerede anlatabilirsin? Bölgenin tektoniği kısmında, "Bölgenin sismotektoniği" diye bir başlık olabilir; orada anlatabilirsin. Şimdi baktığımızda yakın olan ve uzak olan depremlerin etkileri burada gözüküyor. Yakın olan: 1874 yılında Dangan depremi meydana gelmiş, 30 km mesafede. Bunlar yakın olduğu için frekansları biraz daha yüksek; kısa periyotlu. Yakın olması ne demek? Çabuk ulaşıyor. Marmara Denizi'nde Kumburgaz fayında olan depremi ben hemen, 10 saniye sonra hissediyorum; Sisam Adası'ndaki depremi bir dakika sonra hissediyorum. Bu bana ulaşma süresi mesafeyle alakalı. Mesafe neyi değiştiriyor? Deprem sinyalinin frekansını değiştiriyor. Bu nedenle yakın mesafedeki depremler alçak katlı binaları etkiliyor, çünkü kısa periyotlu. Uzak mesafedeki depremler, mesela Tayvan'da 1918 yılında 670 km uzaklıkta meydana gelen deprem, yüksek katlı binaları etkiliyor. Demek ki yakın ve uzak mesafedeki depremler etkiliyor ama bu etkilenmenin şiddeti binaların yüksekliğine göre değişiyor. Bu da nedir? Tehlikeden etkilenmeye geçtik: tehlike, maruziyet ve kırılganlık. İlk slayta değinmiştik. Hissetme ve maruz kalma durumu yakınlık–uzaklığa bağlı olarak değişiyor. Şimdi sismik kavramların doğru konumlandırılması; burada onu açıklıyoruz. Bina kırılganlığı, İngilizcesi vulnerability. Şimdi İstanbul'da Kumburgaz fayında 7,5 büyüklüğünde bir deprem meydana gelirse yıkılacak binaların sayısı nedir dediğimiz zaman bu bina kırılganlığını verir. "Kaç kişi hissetti?" dersen, hissetmeyen insan olmaz zaten ama olabilir. Buradaki de maruziyet; tehlike altındaki nüfus, gökdelenler ve ekonomik değer. Bir deprem olduğunda neler maruz kalacak? Bir nüfus, iki gökdelenler ve onun ekonomik değeri; ekonomik değer olarak ortaya çıkacak kayıplar. Burada riski özetledik. Tehlikeden bahsettik: 30 km, 50 km, 100 km; Hong Kong'a mesafe arttığı zaman deprem üretecek fay kırıklarının sayısı da artıyor, depremin oluşma olasılığı da kaynak sayısı artınca artıyor. Maruziyet nedir, bunu da açıklaman lazım. Tehlike çarpı maruziyet çarpı kırılganlık; bunların çarpımı riski veriyor.
▶ 56:28 Risk: Yönetmelik, nüfus ve ekonomik kayıp
Ali Osman Öncel: Demek ki risk kelimesini açıklaman lazım. Tehlikeyi değiştiremiyoruz ama bina kırılganlığını değiştirebiliyoruz. Bina kırılganlığını... Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği 2018'de ilk defa Türkiye'de resmî bir doküman olarak yayımlandı. Belki Hong Kong'da daha önce yayımlandığı için oradaki bina kırılganlığı daha düşük olabilir ya da daha sonra yayımlanmış olabilir. Bunu açıklaman gerekir.
Olcay Demir: Evet.
Ali Osman Öncel: Demek ki risk nedir? Riskin kaynağı, özet olarak aşağıda: Hong Kong'un sismik tehlikesi orta düzeyde olsa bile, nüfus ve ekonomi maruziyeti devasa olduğu için risk denkleminin sonucu çok büyüktür. Oradaki gökdelen sayısı; metrekareye düşen gökdelen sayısı.
Olcay Demir: Hocam burada çok sıkışık olduğu için gökdelenler de çok. Şöyle söyleyeyim: Dubai'de bir kule çürümüş, şimdi onu yıkamıyorlar, çünkü etrafı çok yoğun; kat kat da yıkamıyorlar. Burada da bir gökdelen yıkılsa, burada 101 katlı gökdelen var, en az 20 binaya etki eder; ya da bir şey düşse metro istasyonu falan, çok sıkıntılı bir şey olur.
Ali Osman Öncel: Evet. İşte onların sayısını belirlemen lazım: Gökdelen sayısı nedir, nüfus nedir, metrekare başına düşen gökdelen sayısı nedir? Bunlar sismik senaryoya, deprem senaryosu kısmına giriyor; yani deprem riski analizi kısmına giriyor. Sismik tehlike her ne kadar orta düzeyde olsa bile... Orta düzey dediğimiz nedir? b-değeri bire yakın olduğu için, büyük depremlerin tekrarlanma süresi daha uzun olduğu için düşük bile olsa, nüfusun ve ekonomik maruziyetin, yani ekonomik kaybın büyüklüğü önemli. Biz 6 Şubat 2023 depreminde 150 milyar dolar kaybettik. Daha önce 99 depreminde bu 20 milyar dolardı. Yani maruziyet 20 milyar dolardan 150 milyar dolara çıkmış, öyle değil mi? Aslında zaman içinde maruziyetin düşmesi gerekiyor ama artmış. Niye artmış? Çünkü 1999'daki nüfusla 2023'teki nüfus aynı değil; nüfusun artması maruziyeti de artırıyor, kaybı da artırıyor. Senin örneğin çok önemli: 100 yıl önce 150.000 kişi yaşıyor demiştin, değil mi? Doğru mu hatırladım?
Olcay Demir: 300–500 kişi yaşıyormuş.
Ali Osman Öncel: 300–500 kişi, evet.
Olcay Demir: Evet tabii; burası köy.
Ali Osman Öncel: 100–150 yıl önce 300–500 kişinin yaşadığı bir ortam. Az önce bahsettiğimiz depremler; 1874'teki deprem meydana geldiği zaman Hong Kong'da 300–500 kişi yaşıyorsa, bu deprem bugün olsa o zamanki maruziyetin kaç bin katı olacak, onu insan hesaplayamaz bile.
Olcay Demir: Burada panikten bile insanlar ölebilir. Çok yaşlı nüfus var; korkudan çok şey olabilir, sıkıntı olabilir.
Ali Osman Öncel: Dediğin çok doğru. Yaşlıların düşme riski çok yüksek.
▶ 1:00:37 Zemin etkisi: Kaya, dolgu ve büyütme
Ali Osman Öncel: Evet, şimdi baktığımız zaman Hong Kong'un riskini artıran önemli bir neden zemin etkisi. Sert kaya dediğimiz nedir? Kayma dalgası hızı 760 m/s'nin üstündeyse sert kaya diyoruz. Hong Kong'un yüzde kırkını oluşturuyor; analiz ettiğim rapora göre. Hong Kong yönetiminin resmî raporunu analiz ettim ve bu sunumu hazırladım. Yani bu sunum, Hong Kong yönetiminin deprem konusundaki kurumunun, oranın AFAD'ı diyelim, hazırladığı bir raporun analiz edilip sunum hâline getirilmesi. Bu sunuma, yani resmî rapora göre Hong Kong'un yüzde kırkını granitik zemin oluşturuyor ve bunlar sarsıntıyı büyütmediği için depremin binaları etkileme kuvveti düşük oluyor. O nedenle bu zemin üstündeki binalar güvende oluyor. Bir de deniz doldurularak elde edilen yumuşak zeminler var; bu yumuşak zeminlerin hızı da 180–360 m/s. Bunlar uluslararası zemin sınıflamasına göre ZD dediğimiz zemin; ZA, ZB, ZC ve ZD. Bunları da bitirme tezinde açıklaman lazım. Deniz doldurularak elde edilen yumuşak zeminler dalga hızını ne yapıyor? Yavaşlatıyor. Oradaki deprem dalgası yavaşladığı için genlik ne yapıyor?
Olcay Demir: Artıyor.
Ali Osman Öncel: Büyüyor. Genliğin büyümesiyle depremin kuvveti büyüyor ve bu nedenle oradaki yıkım ve maruziyet büyüyor. Bunlar da önemli. Hong Kong'da iyi bir zemin stoku var, yüzde kırkını oluşturuyor ama bunlar kıyıya yakın değil, denize yakın değil. İnsanlar "kıyıda olsun, denize yürüme mesafesinde olsun" dediği için denizler dolduruluyor; bu şekilde maruziyet riski artmış oluyor. Kritik olarak ne diyebiliriz? Hong Kong'da nüfusun, gökdelenlerin ve ekonominin kalbinin attığı değerli sahil şeridi, sismik büyütme, yani amplifikasyon etkisinin en açık olduğu yumuşak zeminler üzerinde. Buradaki sarsıntı 2 ile 3 kat şiddetlenebilir. Yani kaya zeminde, mesela Olcay oturuyorsa, orada depremin 3 şiddetini hissediyorsa, sahil şeridinde oturan insan 6 ve 9 şiddetini hisseder. 6 şiddetinde orta hasar alır, 9 şiddetinde ağır hasar; bina yıkılır. Demek ki aslında binaların oturduğu zeminler depremin kuvvetini belirliyor; depremin kuvveti de maruziyeti belirliyor. Bunları nasıl hesaplayabiliyoruz? Bununla ilgili hesaplar, yöntemler burada; bu bağıntılar kullanılarak bu hesaplamalar yapılabilir. Burada PGA dediğimiz, Türkiye'deki deprem tehlike haritasının verdiği PGA; peak ground acceleration, maksimum yer ivmesi. Az önce ne dedik? Granit zeminle dolgu zemin arasında depremin etkisi 2–3 kat artar demiştik. Türkiye'deki deprem tehlike haritasının hesaplanmasında varsayılan zemin genelde kaya zemin.
▶ 1:04:46 Tasarım ivmesi ve deprem senaryoları
Olcay Demir: Ama her yer kaya değil.
Ali Osman Öncel: Kaya zemin çok az olduğu için aslında iyimser bir senaryoyla hesaplanmış oluyor. Bu bağıntılarla ne yapılabilir? 30 km, 50 km, 100 km uzaklıkta meydana gelecek bir depremin Olcay'ın oturduğu eve etkisi maksimum yer ivmesi cinsinden hesaplanabilir. Burada ne diyoruz? Sismik tehlikeyi belirlemiş oluyoruz. Deterministik deprem senaryosu diyoruz: Olasılık eklemiyorsak, sana az önce gönderdiğim makalede olduğu gibi, buna deterministik deprem senaryosu diyoruz; olasılık eklediğimiz zaman olasılıksal deprem senaryosu demiş oluyoruz. Tasarım depremini ana kaya için vermiş; Türkiye'de olduğu gibi ana kaya için, 50 yılda %10 aşılma olasılığıyla hesaplanmış. Buradaki grafiği rapordan alıp göstermiş. Hesaplanan maksimum yer ivmesi beklentisi 0,09 g ile 0,12 g arasında değişiyor. Oldukça düşük, öyle değil mi? 0,09 ile 0,12 arasında önemli bir fark var. Zeminin şiddeti 2–3 kat artırdığından bahsetmiştik. Bunları açıklaman lazım: Bu niye değişiyor, neye göre değişiyor, mesafe etkisi nedir, zemin etkisi nedir? Bitirme projesinde ne yapılabilir? En kötü senaryo. En kötü senaryo ne demek? Beklenen en büyük depremi seçebilirsin. Beklenen en büyük deprem neydi? 7–7,5.
▶ 1:07:14 En kötü ve en iyi senaryo; GMPE
Olcay Demir: En yıkıcı, en yakın ve en yüksek şiddet.
Ali Osman Öncel: 7,5. Deprem büyüklüğünü en büyük seçersin; etkilediği binanın oturduğu zemini en kötü seçtiğin zaman bu en kötü senaryo olur. Bu şekilde bir deterministik senaryo yapabilirsin; bir de en iyi senaryo yapabilirsin. Deprem büyüklüğünü sabitlersin: 7,5 büyüklüğündeki bir deprem en iyi zeminde, granit kayada nasıl bir etki meydana getirir, bir de dolgu zeminde nasıl bir etki meydana getirir? Ne diyor? 7 ile 7,5 arasında değişiyor diyor. 7,5 için hesaplarsın, bir de 7 için hesaplarsın; biri iyimser senaryo, biri kötümser senaryo. Bununla ilgili bağıntının adı nedir? Az önceki slaytta yazıyor: GMPE; ground motion prediction equation.
Ali Osman Öncel: Maksimum yer ivmesini sağlayan bir denklem seçilecek. Raporda kullanılan denklemi de seçebilirsin; ya da farklı bir denklem seçersin, ya da aynısını seçip aynı sonucu hesaplayabiliyor musun diye test edersin: "Aynı şeyi bulabiliyorum." Bu sana ne sağlar? Kullandığın metodolojiyi doğru uyguladığını gösterebilir.
▶ 1:08:23 Sınırlılıklar ve sonraki adımlar
Ali Osman Öncel: Sonraki adımlarda ne yapılabilir? Çalışmanın sınırlılıkları: Bu çalışmada aletsel veri penceresi 50 yıllık; jeolojik fay döngüleri binlerce yıl. Binlerce yılda meydana gelen depremlerin oluşum ve tekrarlanma aralığını 50 yıllık verilerle hesaplamak ya da tahmin etmek oldukça zor; bunu çalışmada bir sınırlılık, bir eksiklik olarak not etmemiz gerekiyor. Diğer bir olay da Güney Çin'e özgü sönümlenme denklemlerinin literatürde sınırlı olması. Güney Çin dedi; Hong Kong Güney Çin'de, değil mi?
Olcay Demir: Evet, dediğiniz gibi orası.
Ali Osman Öncel: Evet, Çin kelimesini geçirmiş; Hong Kong zaten Çin'e bağlı özerk bir şehir.
Olcay Demir: Evet.
Ali Osman Öncel: Oranın özerk bir başbakanı var mı?
Olcay Demir: Başkanı var.
Ali Osman Öncel: Çin'e bağlı özerk bir yönetim mi deniyordu?
Olcay Demir: Evet; Kıbrıs gibi.
Ali Osman Öncel: Kıbrıs gibi; tamam. Çin ekonomisi destekliyor; Kıbrıs'ın ekonomisini biz destekliyoruz.
Olcay Demir: Aslında ekonomik destek yok; ama dış işlerinde Çin'e bağlı.
Ali Osman Öncel: Anladım; iç işlerinde serbest, dış işlerinde Çin'e bağlı.
Olcay Demir: İç işlerine de karışıyor artık.
Ali Osman Öncel: Amerika'daki eyaletler gibi; anladım. Evet, sonraki adımlar: Dolgu zeminlerdeki zemin büyütmesi riskine karşı yüksek çözünürlüklü Vs30 mikrobölgeleme çalışmalarının yapılması. Mikrobölgeleme çalışmaları eksikse onların yapılması tavsiye edilebilir; Hong Kong'da mikrobölgeleme çalışmaları ne durumda, ona bakmamız lazım. Ve en son adımda, elde edilen tehlike spektrumlarının Hong Kong yapı tasarım yönetmeliklerine entegre edilmesi. Böyle bir çalışma, mevcudun daha da ilerisine çıkacak bir çalışma olursa, Hong Kong'da bir toplantıda Hong Kong yönetimine sunulabilir; tasarımın güncellenmesi istenebilir. Benim bu konudaki sunumum bu kadar. Ne yapacağın konusunda önemli ölçüde sana yol göstermiştir ama ekranı göremediğin için pek bir şey olmadı; ben bunu YouTube'a yükler, sana yollarım, YouTube'dan izlersin.
Olcay Demir: Evet. [kişisel bilgi çıkarıldı]
Ali Osman Öncel: Şu anda paylaşım ekranını göremediğin için ancak sesimi duymuş oldun. WhatsApp'tan da tam dosyayı yolladım.
Olcay Demir: Tam dosya gelmedi hocam.
Ali Osman Öncel: Aslında yollanmış gözüküyor. Tam dosya mı? 17 megabayt.
Olcay Demir: 18 MB görünüyor.
Ali Osman Öncel: Aynı dosyayı yollamışım.
Olcay Demir: Şimdi açıldı; "Hong Kong olasılıksal..." şu anda açıldı. "Mesafe ve frekans", "Değerlendirme ve projenin geleceği" diye mi bitiyor? En son sayfası o mu hocam?
Ali Osman Öncel: Evet, evet; bu şekilde bitiyor.
▶ 1:12:51 Kaynak rapor: GEO 2012 ve kapanış
Ali Osman Öncel: Tamam, artık yavaş yavaş yazmaya başla; verileri topla. Kullandığım kaynağı da göndereyim; hangi kaynağı sunuma çevirdim, onu da ekranda bir paylaşayım, kayda geçsin. Evet, ekranda 2012 yılında yayımlanan rapor; geldi mi ekran?
Olcay Demir: Geldi: "Review of earthquake data..."
Ali Osman Öncel: Evet, "Review of Earthquake Data". Bundan daha detaylı bir kaynak bulamadım. 150–200 sayfa; oldukça kapsamlı bir kaynak. Burada 500 kilometrelik alanda depremler seçilmiş durumda. Bunu NotebookLM ile sunuma çevirttim. Tabii buradaki tüm detayı veremedik; incelemen gerekiyor. 150 sayfalık bir kaynak; deprem kataloglarını vermiş, depremlerin şiddetlerini vermiş; açıklamalar da var, özetler de var. Önemli bir veri var; ben ancak özetini verebildim. Burada tarihsel dönemdeki depremlerin şiddetleri gösterilmiş: 1962 yılında 19 Mart'ta meydana gelen depremin Hong Kong'daki etkileri verilmiş. Şiddeti nasıl bulmuş, nasıl hesaplamış, senaryo mu, gözlem mi, bunu tam bilemiyorum. Önemli bir rapor bu; sende var, NotebookLM'e yükledim. Bu raporu indirebilirsin de. Kullanabileceğin, verisi olan tek kaynak bu; buradaki verileri analiz etmeye çalışabilirsin. Ekranı görüyorsun, değil mi?
Olcay Demir: Evet görüyorum hocam; gene en başa döndü.
Ali Osman Öncel: Tamam. Elimizdeki en kapsamlı rapor bu. Sorun varsa sor istersen.
Olcay Demir: Yok hocam. [kişisel bilgi çıkarıldı] Sınav haftasında okulda olursanız bir gün ziyaretinize gelirim.
Ali Osman Öncel: Okuldayız, genelde okuldayız inşallah; Avcılar'dayız.
Olcay Demir: Avcılar'a taşındınız; henüz görmedim.
Ali Osman Öncel: Gelince yeni yeri görmüş olursun. Peki, ben kaydı kapatmak için "stop" diyeceğim. Tamam, burada kapatıyorum. Videosunu da sana yollamış oluyorum. Bir yol haritası çıkarmış olduk; daha sonra da nasıl hesaplanır, ona bakarız.
Adınızı yazıp bu yazıya özel, kişisel bir katılım/başarı belgesi indirebilirsiniz.
Bu oturum boyunca geçen teknik terimlerin kısa tanımları — tezi yazarken hızlı bir referans.
IMRAD: Introduction, Methods, Results and Discussion; bilimsel makale ve tezlerin standart bölüm yapısı. (bkz. ilgili bölüm).
Motivasyon cümlesi: Girişin sonunda çalışmanın neden yapıldığını söyleyen cümle. (bkz. ilgili bölüm).
Dolgu zemin (reclamation): Denizin ya da sulak alanın doldurulmasıyla elde edilen, genellikle yumuşak ve suya doygun yapay zemin. (bkz. ilgili bölüm).
Levha içi (intraplate) deprem: Bir levha sınırında değil, levhanın iç kesimindeki faylarda oluşan deprem. (bkz. ilgili bölüm).
Levhalar arası (interplate) deprem: Yakınsak, ıraksak ya da transform bir levha sınırında oluşan deprem. (bkz. ilgili bölüm).
Tehlike (hazard): Belirli bir yerde belirli bir yer hareketi düzeyinin belirli bir sürede aşılma olasılığı; doğal olaydır, değiştirilemez. (bkz. ilgili bölüm).
Maruziyet (exposure): Tehlike altındaki nüfus, yapılar ve ekonomik değer. (bkz. ilgili bölüm).
Kırılganlık (vulnerability): Yapıların ve toplumun belirli bir sarsıntı düzeyinde hasar görme eğilimi. (bkz. ilgili bölüm).
Risk: Tehlike, maruziyet ve kırılganlığın birleşik sonucu olan beklenen kayıp; sunumda Risk = Tehlike × Maruziyet × Kırılganlık. (bkz. ilgili bölüm).
Tarihsel ve aletsel katalog: Eski yazılı kayıtlara ve hasar gözlemlerine dayanan depremler ile sismograf kayıtlarından belirlenen depremler. (bkz. ilgili bölüm).
Makrosismik gözlem: Depremin insanlar, yapılar ve doğa üzerindeki etkilerinin gözlenmesi; şiddet değerlerinin kaynağı. (bkz. ilgili bölüm).
ML, mb, Ms, Mw: Lokal, cisim dalgası, yüzey dalgası ve moment büyüklükleri; Mw sismik momentten hesaplanır ve büyük depremlerde doymaz. (bkz. ilgili bölüm).
Homojenleştirme: Farklı türdeki büyüklükleri dönüşüm bağıntılarıyla tek bir ölçeğe (genellikle Mw) çevirme. (bkz. ilgili bölüm).
Mükerrer kayıt (duplicate): Aynı depremin birleştirilmiş katalogda iki ya da daha fazla kez yer alması; oluş zamanından yakalanır. (bkz. ilgili bölüm).
Kümeden arındırma (declustering): Öncü ve artçı depremleri ayıklayıp bağımsız ana şoklardan oluşan bir katalog elde etme. (bkz. ilgili bölüm).
Poisson kataloğu: Depremlerin zamanda bağımsız ve sabit ortalama hızla oluştuğu varsayımına uyan katalog. (bkz. ilgili bölüm).
Gutenberg–Richter bağıntısı: log N = a − bM; büyüklüğü M ve üstünde olan depremlerin sayısının büyüklükle üstel azalması. (bkz. ilgili bölüm).
b-değeri: Gutenberg–Richter doğrusunun eğimi; küçük ve büyük depremlerin göreli sıklığı. Küresel ortalama ≈1. (bkz. ilgili bölüm).
Yıllık oluşum sayısı: Deprem sayısının gözlem süresine (yıl) bölünmesiyle elde edilen, farklı kataloglar arasında karşılaştırmayı sağlayan oran. (bkz. ilgili bölüm).
Tamamlanma dönemi: Bir büyüklük aralığındaki depremlerin katalogda eksiksiz kaydedildiği kabul edilen zaman aralığı; büyük depremler için daha uzundur. (bkz. ilgili bölüm).
Weichert yöntemi: Farklı büyüklük aralıkları için farklı gözlem sürelerine izin vererek Gutenberg–Richter a ve b parametrelerini en çok olabilirlikle bulan yöntem (Weichert, 1980). (bkz. ilgili bölüm).
Tamamlanma büyüklüğü (Mc): Katalogda bu büyüklüğün üstündeki tüm depremlerin kaydedildiği kabul edilen eşik. (bkz. ilgili bölüm).
Fay zonu: Birbirine bağlı birçok fay parçasından oluşan geniş deformasyon kuşağı. (bkz. ilgili bölüm).
Littoral (Binhai) fay zonu: Güney Çin kıyısı boyunca, Hong Kong açığından da geçen yaklaşık 1000 km uzunluğundaki kıyı fay zonu. (bkz. ilgili bölüm).
Termolüminesans tarihlendirme: Mineralin son ısınma ya da ışığa maruz kalma anından bu yana geçen süreyi ölçen yöntem; fay kilinin yaşlandırılmasında kullanılır. (bkz. ilgili bölüm).
Frekans içeriği: Bir sarsıntının hangi frekanslarda enerji taşıdığı; uzaklıkla yüksek frekanslar daha hızlı sönümlenir. (bkz. ilgili bölüm).
Rezonans: Yapının doğal periyodu ile sarsıntının baskın periyodunun yakın olması nedeniyle tepkinin büyümesi. (bkz. ilgili bölüm).
Vs30: Yüzeyden 30 m derinliğe kadar ortalama kayma dalgası hızı; zemin sınıflamasının temel ölçüsü. (bkz. ilgili bölüm).
Zemin büyütmesi (amplifikasyon): Yumuşak zeminlerin sarsıntı genliğini kayaya göre artırması; spektral oranlarla ifade edilir. (bkz. ilgili bölüm).
Şiddet (intensity): Depremin belirli bir yerdeki etkisinin sıralı ölçekle (ör. Değiştirilmiş Mercalli) ifadesi; büyüklükten farklıdır. (bkz. ilgili bölüm).
Mikrobölgeleme: Bir kentin zemin özelliklerine göre yüksek çözünürlüklü tehlike bölgelerine ayrılması. (bkz. ilgili bölüm).
PGA: Peak ground acceleration; en büyük yer ivmesi, g cinsinden. (bkz. ilgili bölüm).
475 yıllık dönüş periyodu: 50 yılda %10 aşılma olasılığına karşılık gelen ortalama tekrarlanma süresi. (bkz. ilgili bölüm).
PSHA: Olasılıksal sismik tehlike analizi; kaynaklar, tekrarlanma ilişkileri ve yer hareketi denklemlerini birleştirerek aşılma olasılığını hesaplar. (bkz. ilgili bölüm).
Deterministik senaryo: Belirli bir deprem ve uzaklık için olasılık hesaba katılmadan yer hareketinin hesaplanması. (bkz. ilgili bölüm).
GMPE: Ground motion prediction equation; büyüklük, uzaklık ve zemine göre yer hareketini tahmin eden denklem. (bkz. ilgili bölüm).
Mantık ağacı (logic tree): Model ve parametre seçeneklerini ağırlıklı dallarla temsil ederek epistemik belirsizliği tehlike hesabına taşıyan yöntem. (bkz. ilgili bölüm).
Mmax: Bir kaynağın üretebileceği varsayılan en büyük deprem büyüklüğü. (bkz. ilgili bölüm).
- Agriculture, Fisheries and Conservation Department. (2016). Country and marine parks [Annual report 2016]. HKSAR Government. https://www.afcd.gov.hk/misc/download/annualreport2016/en/country.html
- Bloomberg HT. (2023, 17 Mart). Depremlerin maliyeti açıklandı. https://www.bloomberght.com/depremlerin-maliyeti-aciklandi-2327187
- Census and Statistics Department. (2026, August 18). Provisional mid-year population for 2026 [Press release]. HKSAR Government. https://www.info.gov.hk/gia/general/202608/18/P2026081800255.htm
- Cornell, C. A. (1968). Engineering seismic risk analysis. Bulletin of the Seismological Society of America, 58(5), 1583–1606. https://doi.org/10.1785/BSSA0580051583
- Cumhuriyet. (2023, Şubat). Deprem yönetmeliği nedir? Türkiye'de deprem yönetmeliği ilk kez ne zaman çıktı? https://www.cumhuriyet.com.tr/turkiye/deprem-yonetmeligi-nedir-turkiyede-deprem-yonetmeligi-ilk-kez-ne-zaman-cikti-2051304
- Ding, Y. Z., & Lai, K. W. (1997). Neotectonic fault activity in Hong Kong: Evidence from seismic events and thermoluminescence dating of fault gouge. Journal of the Geological Society, 154(6), 1001–1007. https://doi.org/10.1144/gsjgs.154.6.1001
- Gardner, J. K., & Knopoff, L. (1974). Is the sequence of earthquakes in Southern California, with aftershocks removed, Poissonian? Bulletin of the Seismological Society of America, 64(5), 1363–1367. https://doi.org/10.1785/BSSA0640051363
- Geotechnical Engineering Office. (2012). Review of earthquake data for the Hong Kong region (GEO Publication No. 1/2012). Civil Engineering and Development Department, HKSAR Government. https://www.cedd.gov.hk/filemanager/eng/content_152/ep1_2012.pdf
- Geotechnical Engineering Office. (2025). Seismicity of Hong Kong (Information Note 21/2025). Civil Engineering and Development Department, HKSAR Government.
- Gutenberg, B., & Richter, C. F. (1944). Frequency of earthquakes in California. Bulletin of the Seismological Society of America, 34(4), 185–188. https://doi.org/10.1785/BSSA0340040185
- Hong Kong Island. (2026). In Wikipedia. Retrieved October 24, 2026, from https://en.wikipedia.org/wiki/Hong_Kong_Island
- Kramer, S. L. (1996). Geotechnical earthquake engineering. Prentice Hall.
- Lee, C. F., Ding, Y. Z., & Huang, X. H. (2000). Seismic hazard analysis of the Hong Kong region. Journal of Seismology and Earthquake Engineering, 2(4), 9–18.
- Liang, H., Zhang, K., Li, Z., Chen, Z., Hui, G., Huang, P., Tian, Q., Tang, Y., Chen, C., Zhang, Y., He, X., Yan, Y., Dai, X., Li, Z., Wang, W., & Zhang, P. (2023). Temporally varied coastal uplift rates north of the Littoral Fault Zone since the late Quaternary in the northern South China Sea: Insights from the wave-cut platform and cosmogenic exposure dating. Frontiers in Earth Science, 10, 1026181. https://doi.org/10.3389/feart.2022.1026181
- Megawati, K. (2007). Hybrid simulations of ground motions from local earthquakes affecting Hong Kong. Bulletin of the Seismological Society of America, 97(4), 1293–1307. https://doi.org/10.1785/0120060129
- Mok, H. Y., Koo, R. C. H., Kwan, J. S. H., & Lau, D. S. (t.y.). Earthquake monitoring and probabilistic seismic hazard assessment of Hong Kong (Reprint No. 1175). Hong Kong Observatory.
- Öncel, A. O. (2026a, 20 Eylül). Hong Kong Senior Project — Uygulama [Blog sayfası]. Doğa ve Deprem Bilimi. https://aliosmanoncel.blogspot.com/p/hong-kong-senior-project-application.html
- Öncel, A. O. (2026b). Hong Kong ve Guangdong sismik tehlike analizi [Blog sayfası]. Doğa ve Deprem Bilimi. https://aliosmanoncel.blogspot.com/p/completed-senior-project-forms-2025-2026.html
- Öncel, A. O., & Alptekin, Ö. (1999). Effect of aftershocks on earthquake hazard estimation: An example from the North Anatolian Fault Zone. Natural Hazards, 19(1), 1–11. https://doi.org/10.1023/A:1008139802609
- Pappin, J. W., Jiang, H., Koo, R. C. H., Yu, Y. B., Kwan, J. S. H., So, M. M. L., Shiu, Y. K., Ho, K. K. S., & Pun, W. K. (2015). An updated seismic hazard analysis of the Hong Kong region. HKIE Transactions, 22(3), 153–178. https://doi.org/10.1080/1023697X.2015.1061707
- Pappin, J. W., Koo, R. C. H., Free, M. W., & Tsang, H. H. (2008a). Seismic hazard of Hong Kong. Electronic Journal of Structural Engineering (Special issue: Earthquake engineering in the low and moderate seismic regions of Southeast Asia and Australia), 42–56. https://doi.org/10.56748/ejse.8501
- Pappin, J. W., Koo, R. C. H., Free, M. W., & Tsang, H. H. (2008b). Evaluation of site effects in Hong Kong. Electronic Journal of Structural Engineering (Special issue: Earthquake engineering in the low and moderate seismic regions of Southeast Asia and Australia), 64–76. https://doi.org/10.56748/ejse.8701
- Scordilis, E. M. (2006). Empirical global relations converting MS and mb to moment magnitude. Journal of Seismology, 10(2), 225–236. https://doi.org/10.1007/s10950-006-9012-4
- Sollaci, L. B., & Pereira, M. G. (2004). The introduction, methods, results, and discussion (IMRAD) structure: A fifty-year survey. Journal of the Medical Library Association, 92(3), 364–367. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC442179/
- Sözcü. (2023, 11 Şubat). İşte Hatay'ın bina yıkılmayan tek ilçesi: Can kaybı yok. https://www.sozcu.com.tr/iste-hatayin-bina-yikilmayan-tek-ilcesi-can-kaybi-yok-wp7588207
- Stein, S., & Wysession, M. (2003). An introduction to seismology, earthquakes, and Earth structure. Blackwell Publishing.
- TÜBİTAK. (2023, 10 Şubat). Yüzyılın depremini analiz etmek için bilim insanları sahada. https://tubitak.gov.tr/tr/haber/yuzyilin-depremini-analiz-etmek-icin-bilim-insanlari-sahada
- Tsang, H.-H. (2018). Recommended seismic performance requirements for building structures in Hong Kong. Earthquakes and Structures, 15(1), 9–17. https://doi.org/10.12989/eas.2018.15.1.009
- Weichert, D. H. (1980). Estimation of the earthquake recurrence parameters for unequal observation periods for different magnitudes. Bulletin of the Seismological Society of America, 70(4), 1337–1346. https://doi.org/10.1785/BSSA0700041337
- 🎬 Hong Kong Senior Project — Oturum 1 (29 Haziran 2026, video) — Projenin ilk danışmanlık oturumu (MS Teams). Oturum 2'nin kaydı henüz yayımlanmadı.
- 🔬 Hong Kong Senior Project — Uygulama — GEO 2012 yerel kataloğuyla Mc = 2,3 ve b ≈ 0,93 ± 0,09 hesabı, NotebookLM çalışma alanı.
- 🌏 Hong Kong ve Guangdong Sismik Tehlike Analizi — Projenin rehberi: literatür, PSHA yöntemi (Cornell), katalog, kaynaklar, GMPE ve aylık iş takvimi.
- 📘 EQ-LiveTurkey Teknik Raporu — Katalog yükleme, tamamlanma büyüklüğü ve b-değeri analizlerinin yapıldığı canlı haritanın kılavuzu.
- 🌍 Sismoloji ve Levha Tektoniği — Ders ve Sunum Arşivi — Levha sınırları ve deprem istatistiğinin temel kavramları.
- 🧭 Ders 4: Levha Sınırları "Wegener'den GPS Hız Alanlarına" — Iraksak, yakınsak ve transform sınırlar; levha içi ve levhalar arası deprem ayrımı için.
Comments
Post a Comment