🎓🔧 Meslek Lisesinden Hayata Uzanan Yolculuk
Bu çalışma, 1980'li yılların katı disiplini ve Kadırga Endüstri Meslek Lisesi'nin tozlu atölyelerinden başlayıp, 2026 yılının dijitalleşen dünyasına uzanan çok boyutlu bir köprü kurmaktadır. Bir babanın usta-çırak hiyerarşisindeki tanıklığı ile bir evladın 2023-2025 modern eğitim deneyimi; akademik veriler ve sosyolojik gözlemlerle sentezlenerek mesleki eğitimin ontolojik krizi irdelenmiştir. Mesleki ve teknik eğitim, Cumhuriyet tarihimiz boyunca kalkınmanın ve toplumsal mobilitenin en güçlü motoru olmuştur. Bu analiz, usta-çırak disipliniyle yoğrulmuş deneyimden yola çıkarak, günümüzün dijitalleşen ancak yapısal zorluklarla karşı karşıya kalan mesleki eğitim sistemini uluslararası verilerle desteklenmiş bir kuşaklar arası karşılaştırma çerçevesinde derinlemesine incelemektedir.
Bir Kuşağın Tanıklığı ve Mesleki Eğitimin Bugünü:
1980'lerden 2020'lere Karşılaştırmalı Bir Analiz
Prof. Dr. Ali Osman Öncel
Mesleki ve teknik eğitim, Cumhuriyet tarihimiz boyunca kalkınmanın ve toplumsal mobilitenin en güçlü motoru olmuştur. 1980'li yıllarda meslek liseleri, sadece bir "iş öğrenme" yeri değil, aynı zamanda toplumun orta sınıfını inşa eden bir sosyal sermaye üretim merkeziydi. Ailelerin "kolunda altın bilezik olsun" diyerek çocuklarını yönlendirdiği bu kurumlar, Dewey'in (1938) "deneyimsel öğrenme" kuramının en somut uygulama alanlarıydı. Kadırga Endüstri Meslek Lisesi'nde (1980-1983) aldığımız eğitim, sadece teknik bir beceri değil, aynı zamanda hayata karşı bir direnç ve problem çözme disiplini kazandırıyordu. Bugünün dijital dünyasında ise bu "altın bilezik", yerini algoritmik düşünce ve teknolojik adaptasyon yeteneğine bırakmıştır.
1980'li yılların Kadırga'sı, sadece bir teknik eğitim kurumu olmaktan öte, 12 Eylül sonrası Türkiye'nin siyasi ve sosyal dönüşümünün gölgesinde şekillenen bir disiplin kalesi, bir karakter okulu ve bir zanaat mabediydi. O yıllarda meslek liselerine gitmek, toplumsal bir başarı hikayesiydi; aileler çocuklarının "elinde bir meslek olsun" derken, aslında onlara hayatta kalabilecekleri bir nakit sermaye değil, hiçbir ekonomik krizde değerini yitirmeyen bir yetkinlik sermayesi kazandırıyorlardı.
1980-1983 yılları arasında Kadırga Endüstri Meslek Lisesi, Türkiye'nin siyasi dönüşümünün gölgesinde bir disiplin kalesiydi. 12 Eylül sonrası disiplin sahneleri okulun karakterini belirlemişti; sabahları Selahattin Kamber'in otoriter ama vizyoner konuşmaları, öğrencilerin sadece teknik değil, karakter olarak da şekillendiği bir ritüeldi. Ayhan Hoca'nın muazzam hitabeti, atölyenin gürültüsünü bastırarak bizlere dürüstlük ve zanaat ahlakını aşılıyordu. İmkansızlıklar içinde Nefise Hoca'nın kendi elleriyle kurduğu fizik laboratuvarı, teorik bilginin pratik azimle nasıl birleştiğinin en somut örneğiydi.
1983 yılındaki eğitim atmosferi, bugünden farklı olarak mesleki eğitimi birincil bir başarı hedefi olarak konumlandırıyordu. O dönemde Askeri Liseler ve Teknik Liseler, merkezi sınavlarla en yetenekli öğrencileri bünyesine katıyordu. Kadırga Endüstri Meslek Lisesi, İstanbul'un sanayi hafızasının kalbi gibiydi. Atölyelerdeki usta-çırak hiyerarşisi, disiplinle harmanlanmış bir teknik derinlik sağlıyordu. Fizik öğretmenimiz Nefise Hanım gibi idealist eğitimciler, teknik bir konunun ardındaki teorik fiziği o kadar derin işlerlerdi ki, bu altyapı ileride akademik kariyerimin en sağlam temelini oluşturdu. 1980'lerin meslek lisesi, öğrenciye "teknisyen" unvanının onurunu ve toplumsal saygınlığını eksiksiz hissettiriyordu.
Atölye ortamı; torna, freze ve kaynak makinelerinin kokusu ve gürültüsüyle doluydu. Metali şekillendirmek, sadece bir parça üretmek değil, Dewey'in (1938) "deneyimsel öğrenme" dediği sabır testinden geçmekti. Ancak bu teknik bolluğa rağmen, pedagojik rehberlik bireysel yetenekleri keşfetmekten ziyade, mevcut sistemin çarklarına uyumlu bireyler yetiştirmeye odaklanmıştı. 1980'lerin meslek lisesi, öğrencisine bir "teknisyen" olmanın ötesinde, hayata karşı dirençli bir karakter kazandırıyordu.
Şekil 1: Kadırga Endüstri Meslek Lisesi, 1980-1983 dönemi sınıf arkadaşlarımla. O yılların disiplinli ama samimi eğitim ortamının bir yansıması.
• 1983 Dönemi: Yüksek puanlı öğrencilerin bilinçli tercihi ve sanayi ile tam entegrasyon.
• 2025 Dönemi: Akademik başarısızlığın ardından gidilen bir "ikinci seçenek" algısı ve uygulama-teori kopukluğu.
1983 yılında Cevizlibağ sokaklarında staj yeri ararken, eğitimin kağıt üzerinde kaldığı o acı gerçekle, yani "Naylon Staj" kavramıyla tanıştım. Büyük umutlarla girdiğim bir atölyede, teknik becerilerimi geliştirmek yerine 15 gün boyunca sadece kapı boyamam istendi. Ustanın, hiçbir şey öğretmeden sadece defterimi imzalaması, mesleki eğitimin piyasa koşullarında nasıl değersizleştirilebileceğinin ilk büyük dersiydi.
Bu deneyim, sistem ile gerçeklik arasındaki uçurumu gözler önüne seriyordu. Okulda öğrendiğimiz torna, freze ve kaynak teknikleri, staj belgesi almak için bir ustanın imzasına kurban edilmişti. "Naylon staj" kavramı, o günden bugüne mesleki eğitimin en kronik yarasıdır; öğrenci gerçek bir üretim sürecinde yer almak yerine, sömürülen veya görmezden gelinen bir figüran haline gelmektedir. Bu kişisel deneyim, Bandura'nın (1997) sosyal öğrenme teorisiyle de örtüşmektedir; gözlem ve model alma olmadan, sadece kağıt üzerinde bir "staj" gerçekleştirilmesi, öğrenme sürecini tamamen işlevsizleştirir.
Fakat asıl hayat dersini, Mercedes'e parça üreten fabrikada çalışırken aldım. Azdırma ve planya tezgâhlarında iki makineyi aynı anda yönetecek kadar uzmanlaşmıştım. Ancak orada gördüm ki; aynı işi yaptığım bir arkadaşım, sadece maaş pazarlığı yapabilme ve iletişim kurma yeteneği sayesinde benden %50 daha fazla ücret alabiliyordu. Bu durum, teknik bilginin sosyal beceriler (soft skills) ile taçlandırılmadığı sürece ekonomik bir değere dönüşmekte zorlandığını gösteren kişisel bir akademik keşifti.
Bu fabrika deneyimi bana gösterdi ki; teknik yetkinlik bir gereklilik, ancak sosyal zeka ve müzakere becerisi bir farklılaştırıcıdır. Aynı makinede, aynı hızda, aynı kalitede çalışan iki işçiden biri, sadece patronla veya işveren temsilcisiyle daha etkili iletişim kurabildiği için ekonomik olarak daha değerli görülmekteydi. Bu gözlem, 1980'lerin Türkiye'sinde mesleki eğitimin en büyük eksikliğini ortaya koyuyordu: Soft skills eğitiminin olmayışı.
1983 yılındaki Turgut Özal reformuyla meslek liselilere üniversite yolunun açılması, bir nesil için "imkansızın mümkün olması" demekti. Ancak sistem bizi teknik olarak donatırken akademik olarak çıplak bırakmıştı. Meslek lisesinden mühendisliğe geçmek, devasa bir katsayı engeli ve müfredat farkıyla boğuşmak demekti. Gecelerce dershaneye giderek kapatmaya çalıştığım o akademik boşluk, mesleki eğitimin bir "çıkmaz sokak" olarak kurgulanmasına karşı verilen bir isyandı. Bu süreç, mesleki ve genel eğitim arasındaki fırsat eşitsizliğini bizzat deneyimlememe neden oldu.
Özal'ın bu reformu, bir yandan meslek liseli gençlere akademik yükselme umudu verirken, diğer yandan onları katsayı adaletsizliği ile cezalandırıyordu. Meslek lisesinden gelen bir öğrencinin üniversite sınavında aldığı puan, aynı soruları çözen düz lise öğrencisinin puanının çok altında kalıyordu. Bu sistemsel ayrımcılık, mesleki eğitimin "ikinci sınıf eğitim" olarak damgalanmasının en somut göstergesiydi. Ben bu engeli aşabilmek için yıllarca gecelerim dershanelerde geçirdim; matematik, fizik ve kimyada meslek lisesi müfredatının hiç değinmediği konuları sıfırdan öğrenmek zorunda kaldım. Bu mücadele, bana akademik alandaki başarımın temelini attı ama aynı zamanda sistemin ne kadar adaletsiz kurgulandığını da öğretti.
40 yıl sonra, 2023 yılında çocuğumun meslek lisesine (MTAL) girişiyle sistemin yeni yüzünü analiz ettim. 2025 projeksiyonumuzda görüyoruz ki; okullar akıllı tahtalar ve dijital laboratuvarlarla donatılmış durumda ancak 1980'lerin o "disiplinli ruhu" yerini derin bir ilgisizliğe bırakmış. Öğretmenlerin derste öğrencileri kendi hallerine bırakması, dijital araçların birer "zaman öldürme" aracına dönüşmesine yol açıyor.
2023 yılında kendi çocuğumun meslek lisesine (MTAL) adım atmasıyla, sistemi bir veli ve akademisyen gözüyle yeniden analiz etme fırsatı buldum. 2023-2025 eğitim dönemi, teknolojik imkanlar (akıllı tahtalar, simülasyon odaları, fiber internet) açısından 1980'lerin hayal edemeyeceği bir noktadadır. Ancak, bu teknolojik bolluk maalesef pedagojik derinlik ve uygulama disiplini ile aynı hızda büyümemiştir. 2024 sonu verilerine göre, mesleki eğitimde sektörel entegrasyon modelleri (MESEM vb.) yaygınlaşsa da, öğrencilerin bir kısmının "ucuz iş gücü" sarmalına girmesi ve gerçek mühendislik yetkinliklerinden uzaklaşması ciddi bir risk teşkil etmektedir.
Çocuğumun stajda yaşadığı küçük iş kazası (el kesilmesi) ve sonrasında okul yönetiminin "sorumluluk bizde değil" yaklaşımı, mesleki eğitimin en zayıf halkasının hala rehberlik ve denetim olduğunu kanıtladı. 1980'de olmayan ekipmanlar bugün var ama 1980'deki o "yetiştirme derdi" bugün maalesef can çekişiyor. UNESCO'nun (2024) vurguladığı "pedagojisiz teknoloji" tehlikesi, sınıflarımızda somut bir gerçekliğe dönüşmüş durumda.
Günümüzde Bilişim Teknolojileri ve Robotik alanları, 1980'lerin Elektrik-Elektronik bölümlerinin modern karşılığıdır. Ancak 2025 yılı projeksiyonlarımız, müfredatın Generative AI (Üretken Yapay Zeka) ve Otomasyon hızının gerisinde kaldığını göstermektedir. Öğrenciler dijital araçları kullanmakta çok mahirken, bu araçların arkasındaki mantıksal mimariyi ve sistem tasarımını anlama noktasında 1980'lerin "mekanik derinliğinden" yoksundurlar.
Kariyerimin ilerleyen dönemlerinde Kanada'da katıldığım LINC (Language Instruction for Newcomers to Canada) programı, bana mesleki eğitimin eksik kalan "insan" boyutunu sundu. Programın odağındaki İletişim, Müzakere ve Kültürel Adaptasyon modülleri, teknik bir insanın başarısının sadece %20'sinin teknik bilgiden, %80'inin ise soft skills becerilerinden geldiğini öğretti. 1983'te fabrikada yaşadığım maaş adaletsizliğinin çözümü, Kanada'daki bu "soft skills" farkındalığında gizliydi. Türkiye'nin mesleki eğitim sistemi, metali işlemeyi biliyor ama insanı ve ilişkiyi yönetmeyi müfredatına hala tam anlamıyla entegre edemedi.
Kanada'daki LINC deneyimi bana gösterdi ki; global dünyada başarı, sadece teknik bilgi ile değil, kültürler arası iletişim, ekip çalışması ve empati kurma gibi sosyal yetkinliklerle mümkündür. LINC programında, farklı ülkelerden gelen mühendisler, doktorlar ve teknisyenlerle birlikte aldığım dersler, çok kültürlülük ve esnek düşünme yeteneğimi geliştirdi. Bu deneyim, 1983'teki fabrika gözlemimi teorik bir çerçeveye oturttu: Teknik bilgi bir "asgari yeterlilik", ancak sosyal ve duygusal zeka bir "maksimum farklılaştırıcı"dır.
Türkiye'nin mesleki eğitim müfredatında soft skills dersleri hala ya hiç yok ya da sembolik düzeyde. Oysa Kanada, Almanya, Singapur gibi ülkeler, mesleki eğitimin merkezine "insan odaklı yetkinlikler" yerleştirmiş durumda. Bu ülkelerde meslek lisesi mezunları, sadece bir makineyi kullanmasını değil, bir ekibi yönetmesini, bir müşteriyle etkili iletişim kurmasını ve bir sorunu yaratıcı şekilde çözmesini de öğreniyorlar.
Türkiye'nin mesleki eğitimdeki kronik sorunlarını aşması için küresel standartları referans alması elzemdir. Almanya'nın Dual System (İkili Eğitim) modeli, başarısını teorik eğitimin %70'ini doğrudan sanayi tesislerinde, usta gözetiminde tamamlamasına borçludur. Bu model sayesinde Almanya, genç işsizliğini %4.8 seviyesinde tutabilmektedir (Eichhorst, 2020). Öte yandan Güney Kore'nin "Meister Schools" projesi, meslek liselerini en yüksek puanlı öğrencilerin yarıştığı birer "Elit Teknoloji Merkezi" haline getirmiştir. UNESCO (2024) raporu, geleceğin mesleki eğitiminde başarının anahtarını "Yaşam Boyu Öğrenme" (Lifelong Learning) ve "Yatay Geçiş Esnekliği" olarak tanımlamaktadır.
Almanya'nın ikili sistem modelinde, öğrenciler haftanın 3-4 gününü doğrudan sanayi tesislerinde geçirir ve gerçek üretim süreçlerinin içinde öğrenirler. Bu sistem, "naylon staj" problemini kökten çözmüş durumdadır çünkü şirketler, stajyer öğrencileri bir maliyet değil, bir gelecek yatırımı olarak görmektedir. Öğrenci mezun olduğunda, %85 ihtimalle staj yaptığı firmada işe başlar (OECD, 2023).
Güney Kore'nin Meister Schools modeli ise başka bir yenilik getirmiştir: Bu okullara girmek için yüksek sınavla seçilmek gerekmektedir. Yani meslek lisesi, akademik başarısızlığın değil, seçkin bir tercihin sonucudur. Bu okullardan mezun olanlar, üniversite diplomalı mühendislerle aynı maaşı alabilmekte, hatta bazı sektörlerde daha yüksek başlangıç ücretiyle işe başlayabilmektedir. Bu yaklaşım, mesleki eğitimin toplumsal prestijini yeniden inşa etmiştir.
1980'lerin Kadırga azmi ile 2025'in teknolojik gücünü sentezlemek artık bir zorunluluktur. Analizimiz gösteriyor ki; mesleki eğitim öğrencisini sadece "naylon stajlar" veya "ucuz iş gücü" pazarına terk etmek, bir kuşağı kaybetmektir. 1980'li yılların Kadırga disiplini ile 2020'lerin teknolojik gücünü birleştirmek artık bir tercih değil, Türkiye için bir beka meselesidir. Analizlerim sonucunda şu temel öneriler öne çıkmaktadır:
1. Prestij İadesi ve Seçici Giriş Sistemi: Meslek liseleri sınavla girilen, yüksek teknoloji merkezlerine dönüşmeli. Meslek liseleri sınavla girilen, yüksek burslu ve istihdam garantili "Teknoloji Akademileri"ne dönüştürülmelidir. Güney Kore'nin Meister Schools modeli örnek alınarak, en yetenekli öğrencilerin meslek liselerini tercih etmesi sağlanmalıdır. Bu, mesleki eğitimin toplumsal prestijini yeniden inşa edecektir.
2. Soft Skills Entegrasyonu ve Hibrit Müfredat: Kanada örneğinde olduğu gibi iletişim ve müzakere dersleri zorunlu olmalı. Teknik beceriler, Yapay Zeka Okuryazarlığı ve Kritik Analiz dersleri ile desteklenmelidir. Müfredatın %30'u sosyal beceriler, girişimcilik, proje yönetimi ve kültürler arası iletişim gibi konulara ayrılmalıdır. Teknik bilgi elbette gerekli, ancak yeterli değil.
3. Denetimli Staj Modeli ve Gerçek Sektör Entegrasyonu: El kesilmelerinin değil, zihinsel üretimlerin yapıldığı gerçek denetimli süreçler inşa edilmelidir. Stajyerlik süreci, ILO (2024) standartlarına uygun olarak sadece fiziksel işleri değil, ar-ge ve inovasyon süreçlerini kapsamalı, bağımsız akademik kurullar tarafından denetlenmelidir. Almanya'nın ikili sistem modeli uyarlanmalı; öğrenciler haftanın belirli günlerini mutlaka gerçek üretim tesislerinde geçirmelidir.
4. Yaşam Boyu Öğrenme ve Esneklik: Mesleki eğitim mezunlarına, kariyer değiştirme ve akademik yükselme konusunda esnek geçiş hakları tanınmalıdır. 2009-2010 yıllarında kaldırılan katsayı engeli gibi ayrımcı uygulamaların bir daha gündeme gelmemesi için yasal güvenceler oluşturulmalıdır. Meslek lisesi mezunları ile düz lise mezunları arasında üniversiteye girişte sağlanan eşitlik korunmalı, ancak bunun ötesinde meslek lisesi mezunlarının kendi alanlarında dikey geçiş avantajları (öncelikli yerleştirme, ek puan vb.) sağlanmalıdır. Ayrıca, mezuniyet sonrası yaşam boyu öğrenme programları (sertifika, usta öğreticilik, uzmanlık kursları) yaygınlaştırılmalı ve bu programlar sektörle işbirliği içinde yürütülmelidir.
5. Pedagojik Dönüşüm: Teknoloji, sadece bir araç olmalı, asıl odak pedagojik derinlik olmalıdır. UNESCO'nun (2024) vurguladığı gibi, "pedagojisiz teknoloji" tehlikesinden uzak durulmalı; her dijital araç, bir öğrenme teorisi ve pedagojik hedefle birlikte kullanılmalıdır.
Sonuç olarak; dün Kadırga'da torna başında ter döken kuşak, bugün akademik dünyada yer alıyorsa, bu dirençli bir eğitimin eseridir; yarının kuşakları ise bu direnci dijital zeka ve sosyal beceri ile taçlandırmalıdır. Dün Kadırga'da torna başında ter döken o genç kuşak, bugün akademik kürsülerde bilime yön veriyorsa, bu başarının sırrı disiplinli mesleki eğitimin kazandırdığı analitik zihindir. Yarının Türkiye'si, bu mirası teknoloji, etik ve insan odaklılıkla taçlandırmalıdır.
Comments
Post a Comment