🎙️ TRT Radyo 1 | Earthquake Safety: Start with the Ground
Deprem Güvenliği Zeminle Başlar
Her Ev Sahibinin Sorması Gereken Altı Soru
Bir bina depremi tek başına karşılamaz. Binanın performansı; deprem kaynağına, yerel zemin koşullarına, temele, taşıyıcı sisteme, yapım kalitesine ve bakım geçmişine birlikte bağlıdır — bu yüzden deprem güvenliğine bir zemin–bina sistemi olarak bakmak gerekir, sadece bina yaşına veya deprem büyüklüğüne değil.
Deprem gerçeğiyle yaşamak, olası bir depremin büyüklüğünü bilmekten fazlasını gerektirir. Çoğu vatandaş için asıl soru daha dar bir soru: yaşadığım yer ne kadar kırılgan? Bu röportaj altı vatandaş sorusunu ele alıyor — bir binanın güvenliğini değerlendirirken nereden başlanmalı, zemin ve yapı neden birlikte okunmalı, eski bir binanın riski nasıl anlaşılır, kentsel dönüşümün aslında neyi düzeltmesi gerekir, ev alırken neye bakılmalı ve kendi binanızın altında ne olduğunu nasıl öğrenebilirsiniz. Aşağıdaki her cevap, Prof. Öncel'in Zotero kütüphanesi, Referans-Kitaplar koleksiyonu ve güncel Türkiye mevzuatıyla çapraz kontrol edildi.
"Deprem güvenliğini yalnızca binaya bakarak değerlendiremeyiz; zemini, binayı ve ikisinin deprem sırasında nasıl birlikte davrandığını değerlendirmeliyiz." Altı sorunun tamamı, aslında bu tek cümlenin farklı açılardan açılımıdır.
Binanın yaşıyla başlamayın — zemin–bina sistemiyle başlayın. Bir binanın güvenliği "eski" ya da "yeni" diye özetlenemez. Önemli olan; nasıl tasarlandığı, hangi taşıyıcı sisteme sahip olduğu, inşa edildiği yönetmeliğe uygunluğu, sonradan değiştirilip değiştirilmediği ve bugünkü durumu. Aynı anda, üzerinde durduğu zemini de bilmemiz gerekir — bu yan bir detay değil, karar verirken kullanılacak bir veridir.
2018'de yürürlüğe giren Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY) de tam bu yönde bir adım attı: binaları "yıkılır mı, yıkılmaz mı" diye ikili bir soruyla değil, farklı deprem düzeylerindeki performansına göre değerlendiriyor. Bu yüzden vatandaşa ilk önerim şu: binanın hem kendisi hem de altındaki zemin hakkında bilgi isteyin — birini diğerinden ayırmadan.
Burada sık karşılaştığım bir yanılgıyı da düzeltmek isterim: 1999 öncesi yapılmış olmak bir binanın otomatik olarak riskli olduğu anlamına gelmez; 2000 sonrası yapılmış olmak da otomatik olarak güvenli olduğu anlamına gelmez. Asıl bakılması gereken; binanın hangi yönetmeliğe göre tasarlandığı, nasıl inşa edildiği, mevcut durumunun ne olduğu ve deprem performansının nasıl değerlendirildiğidir.
İlişkili Kaynaklar
- Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği [TBDY] (2018) — performansa dayalı değerlendirme yaklaşımı, AFAD.
- Kramer, S. L. (1996). Geotechnical Earthquake Engineering. Prentice Hall — 1. Bölüm depremin sarsıntı, yapısal hasar, sıvılaşma ve heyelan gibi tehlikelerini daha en baştan ayırıyor; kitabın temel tezi zemin mühendisliğinin deprem sonucunu belirlediği. (Referans-Kitaplar kütüphanesi.)
Çünkü aynı deprem her yerde aynı talebi üretmiyor. Bu, mühendislik camiasının ilke olarak iki yüzyıldır bildiği bir şey — 1819 Cutch (Hindistan) depreminde bile, kayaya oturan yapılarla zemine oturan yapıların farklı davrandığı not edilmiş, 1906 San Francisco depreminde bu örüntü sistematik biçimde belgelenmişti. Yeni olan, bunu artık ölçüp modelleyebilmemiz.
2023 Kahramanmaraş depremleri üzerine çok yeni, 2026 tarihli bir çalışma, yapısal olarak birebir aynı — aynı tasarım, aynı inşaat — konut bloklarına baktı ve zemin koşulları farklı olduğu için tamamen farklı sonuçlar çıktığını gösterdi. Uzmanları bile şaşırtan kısım şuydu: belirleyici faktör basit bir "yumuşak zemin sarsıntıyı büyütür" değil, temel esnekliği ve zemin-yapı etkileşimi oldu. TBDY 2018'de zemin, Vs30 ile — zeminin ilk 30 metresindeki ortalama kayma dalgası hızı — ZA'dan ZF'ye altı sınıfa ayrılıyor; beş değil altı, çünkü ZF, kendi başına özel saha incelemesi gerektiren zeminler için ayrı bir kategori.
İlişkili Kaynaklar
- Tan, M., Atmaca, N., & Atmaca, K. (2026). Influence of subsurface conditions on the seismic behavior of structurally identical buildings: A case study from the 2023 Kahramanmaraş earthquakes. Engineering Failure Analysis, 188, 110629. DOI: 10.1016/j.engfailanal.2026.110629.
- Kramer, S. L. (1996). Geotechnical Earthquake Engineering, 7. Bölüm (Soil-Structure Interaction, s.301–306) ve 8. Bölüm (Local Site Effects and Design Ground Motions, s.308–345) — MacMurdo (1824, Cutch) ve Wood/Reid (1906, San Francisco) tarihsel gözlemlerine atıf yapıyor.
- Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği [TBDY] (2018), Tablo 16.1 — yerel zemin sınıfları ZA–ZF.
Burada aslında iki ayrı süreçten söz ediyoruz. Resmî olanı: 6306 sayılı Kanun kapsamında "riskli yapı" tespiti, bina maliklerinden birinin başvurusuyla, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nca lisanslandırılmış kurum ve kuruluşlarca, masrafı başvuran karşılamak üzere yapılır — bu yıl şubat ayında teknik prosedür yeniden güncellendi.
Teknik olarak inceleme üç ayaklı: taşıyıcı sistemin yerinde incelenmesi, beton dayanımı testleri (karot numuneleri) ve bir zemin incelemesi. Zemin tarafında, özellikle büyük depremlerden sonra parselden parsele zemin koşullarının ne kadar değiştiğini ortaya koymak için aktif ve pasif kaynaklı jeofizik görüntüleme yöntemleri giderek daha çok kullanılıyor. Vatandaşın kendi başına yapabileceği en fazla görsel bir ön izlenim oluşturmak — asıl karar mutlaka lisanslı bir kuruluşun raporuna dayanmalı.
İlişkili Kaynaklar
- 6306 Sayılı Kanun Uygulama Yönetmeliği, Ek-2 teknik esaslar; 4 Şubat 2026 değişikliği (Resmî Gazete).
- Karslı, H., Babacan, A. E., & Akın, U. (2024). Subsurface characterization by active and passive source geophysical methods after the 06 February 2023 earthquakes in Turkey. Natural Hazards. DOI: 10.1007/s11069-024-06422-6.
- Özmen, H. B., İnce, T., Taş, Y., Atar, R., Ozbulut, O. E., & Sayın, B. (2025). Seismic performance assessment of structures in Malatya Province after 6 February 2023 Turkey earthquake sequences. Natural Hazards. DOI: 10.1007/s11069-024-07017-x.
Hayır, yeterli değil — ve bu, en kolay gözden kaçan kısım. Yeni bina çok daha sıkı 2018 yönetmeliğine göre tasarlanacak; ama bu tasarım güncel, parsele özgü bir zemin incelemesine dayanmıyorsa, güçlü bir bina yanlış bir temel varsayımı üzerinde oturuyor olabilir. Zemin koşulları aynı mahalle içinde, hatta tek bir parsel içinde bile değişebiliyor; bu yüzden eski ya da eksik bir zemin raporunu olduğu gibi taşımak gerçek bir risk.
Bunu kendi geçmiş çalışmamdan da örnekleyebilirim: 2014'te, İstanbul Ticaret Odası'nda kentsel dönüşümün sosyal boyutu üzerine bir sempozyumda, riskli alanların mahalle ölçeğinde sürekli izlenmesini önermiştik — düşük maliyetli gönüllü deprem istasyonlarıyla, özellikle zemin özellikleri değişken olan bölgelerde. Beylikdüzü'nü örnek olarak seçme gerekçemiz tam da buydu: faya yakınlık, değişken zemin ve yoğun yüksek yapılaşma. On yıl sonra bugün aynı ilke geçerli: dönüşüm önceliği, sadece bina yaşına değil, mahallenin zemin+bina risk profiline göre belirlenmeli.
İlişkili Kaynaklar
- Qasem, A., Oruç, B., Pekşen, E., Abdalrazig, A., Durdağ, Ü. M., & Gasimov, F. (2026). Integrated geophysical assessment of engineering site and subsurface structures: A case study in Kocaeli-Yazlık region, Türkiye. Journal of Applied Geophysics. DOI: 10.1016/j.jappgeo.2025.106008.
- Aydındağ, E., Öncel, A. O., & Temel, S. (2014). Kentsel Dönüşümde Riskli Alanların İzlenmesinde Sosyal Katılım: 101 Deprem Evi Projesi. İçinde: A. O. Öncel (Ed.), Kentsel Dönüşümün Sosyal Boyutu (İTO/MMG Sempozyumu, 12 Mayıs 2014), s.24–33. (Referans-Kitaplar kütüphanesi — yazarın kendi geçmiş çalışması.)
Yaş faydalı bir bilgi ama tek başına yeterli bir ölçüt olmamalı — hangi yönetmelik döneminde (1998 öncesi, 1998–2007 arası, ya da 2018 sonrası) yapıldığı daha belirleyici. Sırasıyla: Yapı Ruhsatı, bugün e-Devlet üzerinden sorgulanabilen Yapı Kullanma İzin Belgesi — halk arasında iskân — ve varsa Zemin Etüt Raporu. Bu sonuncusuna ulaşmak en zoru; genellikle ilgili belediyenin proje arşivine doğrudan başvurmak gerekiyor, çünkü her yerde tam kapsamlı dijitalleştirilmiş değil.
Bunlara ek olarak: DASK poliçe geçmişi, varsa bir deprem performans ya da güçlendirme raporu, ve tapunun kat irtifakı/kat mülkiyeti durumu. Kısacası — "kaç yaşında?" sorusunu, "hangi yönetmeliğe göre, hangi zemin bilgisiyle yapıldı?" sorusuyla değiştirin.
İlişkili Kaynaklar
- e-Devlet Yapı Kullanma İzin Belgesi sorgulama hizmeti; zemin etüt raporuna erişim genellikle belediye proje arşivi üzerinden (emlakkulisi.com/826926; resibu.com; ruuf.com.tr).
Bunun için ücretsiz, ülke ölçeğinde ve düzenli güncellenen bir kaynağımız var: AFAD'ın Türkiye Deprem Tehlike Haritası — tdth.afad.gov.tr adresinden, e-Devlet girişiyle. İl, ilçe, mahalle bilgisini girdiğinizde renk kodlu bir tehlike resmi çıkıyor — ve önemlisi, bu harita yalnızca fay hatlarına değil, ODTÜ, Boğaziçi, Akdeniz, Çukurova, Sakarya üniversiteleri ve MTA'nın katkısıyla zemin yapısına da dayanıyor. İstanbul'un ayrıca kendi belediye zemin ve deprem-kayıp çalışmaları var.
Açıkça belirtmek istediğim bir incelik var: TBDY'deki zemin sınıfı (ZA'dan ZF'ye) zeminin ne kadar "sağlam" olduğunun doğrudan bir ölçüsü değildir — sismik dalganın zeminde nasıl yayıldığını tarif eder, bu bina performansıyla ilişkili ama farklı bir sorudur. Yani bu haritalar vatandaşa genel bir tehlike resmi verir; binaya özel karar için mutlaka lisanslı bir zemin incelemesi gerekir. Uzun vadede bunu tamamlayacak bir fikrim de var: mahalle ölçeğinde, vatandaş katılımlı, düşük maliyetli zemin tepkisi izleme — bunu ilk kez 2014'te bir proje önerisi olarak ortaya koymuştum, bugün hâlâ geçerli bir fikir.
İlişkili Kaynaklar
- AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritası, tdth.afad.gov.tr (afad.gov.tr/turkiye-deprem-tehlike-haritasi).
- Şahin, G., Okalp, K., Kockar, M. K., Yilmaz, M. T. vd. (2024). Development of a GIS-based predicted-Vs30 map of Türkiye using geological and topographical parameters. Seismological Research Letters. DOI: 10.1785/0220230321.
- Aydındağ, Öncel & Temel (2014) — bkz. 4. soru; vatandaş katılımlı zemin izleme önerisi (DEP101 / "101 Deprem Evi Projesi").
🔎 Vatandaşın Deprem Güvenliği Kontrol Listesi
- Binanın taşıyıcı sistemi nedir, hangi yönetmelik döneminde tasarlandı?
- Deprem performansı hiç profesyonelce değerlendirildi mi?
- Onaylı proje, yapı ruhsatı ve iskân kayıtları mevcut mu?
- Bu parsele özgü bir zemin etüt raporu var mı?
- Zemin sınıfı (ZA–ZF) nedir, Vs30 nasıl elde edildi?
- Vs30'dan ayrı olarak, sahanın baskın periyoduna (mikrotremor/HVSR) dair bilgi var mı?
- Bölgeyi hangi aktif faylar ve deprem kaynakları etkiliyor (bkz. MTA'nın 2026 Diri Fay Haritası)?
- Bina inşa edildikten sonra değiştirildi, hasar gördü ya da onarıldı mı?
- Taşınmazın bir DASK poliçe geçmişi var mı?
- Kentsel dönüşüm projesi ise: yeni tasarım güncel, parsele özgü bir zemin incelemesine mi dayanıyor — eski ya da eksik birine değil?
Tehlikeyi bilin.
Zemini bilin. Binayı bilin.
Deprem riski yalnızca bir büyüklük sorusu değildir — depremin nerede olduğu, dalgaların hangi zeminden geçtiği, temelin o zeminle nasıl etkileştiği, binanın nasıl tasarlanıp inşa edildiği ve o günden bu yana nasıl bakım gördüğü sorularıdır. Sonra karar verin.
Not: Bu sayfadaki soru–cevap arşivi, yayından önce hazırlanan sorulara dayanır. Canlı yayında soruların akışı farklılaşmış olabilir.
Comments
Post a Comment