🌋 Şiddet mi, Büyüklük mü?
Şiddet mi, Büyüklük mü? Depremi Doğru Okumak
4 Eylül 2025 TRT Radyo 1 Röportajından Yedi Soru — Bir Yıl Sonra Bilimsel Yeniden Değerlendirme
Bir deprem haberi genelde tek bir sayıyla anlatılır: "kaç şiddetinde oldu?" Oysa bu soru, kaynaktaki fiziksel büyüklük ile yerin üstünde hissedilen şiddeti birbirine karıştırır. TRT Radyo 1 Gün Ötesi programında sunucu Feryal Ardal'ın sorduğu yedi soru, bu temel ayrımdan başlayıp sismik izolatör teknolojisine, Marmara'nın zemin yapısına, erken uyarı sistemine, aktif fay araştırmasına ve artçı depremlere kadar uzanıyor.
Bir deprem haberinde geçen "kaç şiddetinde" ifadesi, aslında bilimsel olarak yanlış bir kalıp — şiddet bir sayı değil, yerden yere değişen bir haritadır. Bu sayfa, TRT Radyo 1 Gün Ötesi programında sunucu Feryal Ardal'ın sorduğu yedi soruyu ve Prof. Dr. Ali Osman Öncel'in canlı yayında verdiği cevapları, kendi deşifresinden birebir aktarıyor. Her cevabın altında isteğe bağlı, kapalı başlayan bir 🔄 "Bugün Sorulsa Ne Cevap Verirdim" katmanı var — aynı soru bugün yeniden sorulsa, Zotero kütüphanesi ve Referans-Kitaplar koleksiyonundan kaynak kontrolü yapılarak nasıl cevaplanacağını gösteriyor.
Canlı yayın cevabı korunur; yeni kaynaklar ve değerlendirmeler ayrı bir katmanda eklenir. Böylece "dün ne söyledim?" ile "bugün ne söylüyorum?" birbirine karıştırılmadan izlenebilir.
Deprem haberciliğinde en sık yapılan hata, büyüklük ile şiddeti aynı sayıymış gibi anlatmaktır. Büyüklük, deprem kaynağının fiziksel boyutunu (kırılan fay alanı ve kayma miktarıyla ilişkili) ölçer ve her yerde aynıdır; şiddet ise bu depremin belirli bir yerde oluşturduğu, insanların hissettiği ve gözlemlenen etkileri ifade eder — mahalleden mahalleye değişir. Şiddet hasarla eşanlamlı değildir; hasar, şiddetin belirlenmesinde kullanılan önemli göstergelerden yalnızca biridir.
🗺️ Yedi Soru, Yedi Ders — Yazının Haritası
- Büyüklük ≠ şiddet
- Medyada doğru deprem dili
- Yapı güvenliği ve sismik izolasyon
- Zemin etkisi
- Erken uyarı ≠ deprem tahmini
- Bireysel hazırlık
- Aktif fay ve artçılar
Yayın bağlantısı: youtu.be/4HG_WWgc1lU
Büyüklük, yerin altında en az 30 kilometre altından 300 kilometre derinliğe kadar olan bir aralıkta, kırılmaya bağlı olarak açığa çıkan enerjinin fiziksel büyüklüğünü veriyor. Buna depremin büyüklüğü diyoruz ve bu moment büyüklüğüyle belirleniyor. Depremin kırmış olduğu alan, o depremde açığa çıkan kayma miktarı, sürtünme miktarı — bunlar matematiksel olarak hesaplanıyor ve depremin kaynağındaki enerji büyüklüğünü veriyor.
Demek ki yerin altında, kilometrelerce derinlikteki enerji büyüklük. Ama yerin üstünde biz ne hissediyoruz? Bir deprem oldu — Avcılar'da depremi nasıl hissettik, Kadıköy'de depremi nasıl hissettik? Yerin üstünde yaşayanların hissetmiş olduğu bu sarsılma gücüne, sarsılma büyüklüğüne de şiddet diyoruz. Bazen çok fazla sarsılıyoruz, binalar yıkılıyor; binaların yıkılmış olduğu yerde şiddet 10 büyüklüğüne, yani 10 şiddetine kadar ulaşabiliyor. Şiddet genellikle Roma rakamlarıyla gösteriliyor, 1'den 10'a kadar değişiyor.
Ama depremin büyüklüğü ister 10 kilometre derinlikte, ister 100 kilometre derinlikte, isterse 600 kilometre derinlikte olsun — açığa çıkan enerjiyle orantılı olduğu için bu büyüklük her yerde aynıdır. Şiddet ise her yerde aynı değildir. 99 depreminde biliyorsunuz Avcılar'da şiddet büyük hissedildi, 300 ile 500 arası bina yıkıldı, çadırlar Zeytinburnu'nda, Küçükçekmece'de kuruldu; ama Kadıköy'de deprem az hissedildi, şiddeti düşüktü. Yakın olmasına bağlı. Tabii şiddeti büyüten faktörlerin başında yapı direnci var, zemin direnci var — bunlar şiddeti büyüten faktörler.
Yakın zamanda Sındırgı depremi meydana geldi; bunun şiddetini ben düşük hissettim, 5 şiddetinde hissettim. Ama 23 Nisan'da bir deprem meydana geldi, onun şiddetini ben büyük hissettim, 7 şiddetinde hissettim. Aslında iki depremin büyüklüğü aşağı yukarı aynıydı. Demek ki şiddeti değiştiren bir uzaklık etkisi var: biri bana 30 kilometre uzaklıktaydı, oturduğum evde sarsıldım, şiddeti 7'ye kadar çıktı; uzak olan depremde ise o şiddet 5'e kadar düştü. Yani şiddet; uzaklıkla, binanın direnciyle ve zemin direnciyle değişen, bir bölgede mahalleden mahalleye farklılaşan bir faktör — aslında bir hasar ölçüsü olarak ortaya çıkıyor.
🔄 Bugün Sorulsa Ne Cevap Verirdim
Büyüklük tek bir sayıdır, deprem kaynağının fiziksel boyutunu ölçer; şiddet ise bir haritadır, aynı depremin onlarca farklı noktada bıraktığı iz kadar çoktur. Deprem büyüklüğü bugün dünya genelinde moment büyüklüğü (Mw) ile ifade ediliyor, çünkü fay üzerindeki kayma alanını ve kayma miktarını (sismik moment üzerinden) doğrudan fiziksel olarak temsil ediyor[1] — büyük depremlerde eski yüzey-dalga büyüklüğü gibi ölçekler doygunlaşıp gerçek boyutu düşük gösterebilirken, moment büyüklüğü doygunlaşmıyor. Burada bir noktanın altını çizmek isterim: şiddet hasarla eşanlamlı değildir. Şiddet; insanların hissettiği sarsıntı, eşyaların ve yapıların davranışı gibi gözlenen etkilerden çıkarılan bir ölçektir — hasar, bu etkilerin yalnızca en uç ve en görünür göstergelerinden biridir, tek ölçütü değil.
Şiddetin nasıl ölçüldüğü tarafında ise artık sadece uzman gözlemine değil, doğrudan vatandaşın kendi bildirimine dayanan bir sistem var: ABD Jeoloji Servisi'nin "Did You Feel It?" anketleri, tam da burada anlattığım "vatandaşlar şiddet ölçer anketlerini dolduruyor" mekanizmasının kendisi — 2007'de yayımlanan bir değerlendirme, bu crowdsourced (kalabalığın ortak katkısıyla toplanan) verinin aletsel şiddet tahminleriyle şaşırtıcı derecede uyumlu çıktığını gösterdi[2]. AFAD'ın Türkiye'deki eşdeğeri de aynı mantıkla çalışıyor: bir deprem sonrası dakikalar içinde toplanan bildirimlerden bir şiddet haritası üretiliyor — "300-500 kilometre uzaklıktaki alanda rahatlıkla görebiliyoruz" dediğim şey tam olarak bu.
23 Nisan 2025 Marmara depremi (Mw 6.3) hem bu ayrımı hem de zeminin rolünü aynı anda gösteren güncel bir örnek: sahadaki gözlemler, ana şok ve artçıların yarattığı yer hareketinin bölgeden bölgeye önemli ölçüde değiştiğini, bunun da yalnızca mesafeyle değil yerel zemin koşullarıyla da açıklanabildiğini ortaya koydu[3] — yani "Sındırgı'da 5, 23 Nisan'da 7 hissettim" derken anlattığım mesafe etkisi, sahada da böyle kayda geçmiş durumda.
- [1] Kramer, S. L. (1996). Geotechnical Earthquake Engineering. Prentice Hall. (Bölüm 1, büyüklük ölçekleri)
- [2] Atkinson, G. M., & Wald, D. J. (2007). "Did You Feel It?" Intensity Data: A Surprisingly Good Measure of Earthquake Ground Motion. Seismological Research Letters, 78(3), 362–368. DOI: 10.1785/gssrl.78.3.362
- [3] Ertuncay, D., Büyükakpınar, P., Fornasari, S. F., & Tan, O. (2025). 23 April 2025 Marmara Sea (Mw 6.3), Türkiye earthquake: mainshock, aftershock, and ground observations. Seismica, 4(2). DOI: 10.26443/seismica.v4i2.1773
Oldukça yanlış kullanıyoruz. 7 şiddetinde deprem olmaz ama 7.7 büyüklüğünde meydana gelen bir deprem farklı şiddetlerde hissedilir. Depreme bağlı yıkılmaların olduğu yerlerde şiddet 10'a çıkar, orta hasarın meydana geldiği yerlerde şiddet 6 dolayında gözlenir.
Genellikle vatandaşlar deprem olduktan sonra şiddet ölçer anketlerini doldurup gönderiyorlar, ve depremden birkaç dakika sonra şiddetin değişimini, depremin olduğu alana yakın 300-500 kilometre uzaklıktaki alanda rahatlıkla görebiliyoruz. Bu hem vatandaşlardan gelen bir şiddet ölçümü, hem de şiddetin değişimini, aralığını bize veriyor. Bu da çok önemli, çünkü deprem sonrası acil müdahale ve kurtarma ihtiyacı olan insanların yoğunlaştığı yerleri görebiliyoruz — bu da özellikle kriz yönetiminden sorumlu insanlar için önemli bir veri ortaya koyuyor.
Bir de kuvvetli yer hareketi ölçerler var, bu da zemindeki şiddeti ölçüyor — yani maksimum yer ivmesi diyoruz. Tabii ki o zeminde bina yoksa, orada ölçülen şiddetin de bir anlamı yok; çünkü her binanın altında ya da her binanın yanında bir maksimum yer ivmesi ölçer olsa, o binaların yıkılmasına neden olan maksimum yer ivmesini ölçmüş olacağız, ve bu da bize o bina niye yıkıldı, onun gerçek bilgisini verecek. İşte 6 Şubat 2023 depreminde deprem Kahramanmaraş'ta oldu ama Hatay'da vurdu — Hatay'da şiddetli vurdu, yani yıktı demek. Yıkılan yerde şiddet vardı.
Zemin önemli, çok fazla faktör var — bir yerde oluyor ama farklı yerlerde farklı şekilde şiddetini hissettiriyor. 6 Şubat 2023 depreminde 15 milyon insan depremi hissetti; 15 milyon insan bu depremi farklı hissetti demek, o farklılığı bir şiddet skalasıyla veriyoruz, 1'den 10'a kadar. Hissetmemek de bir şiddet büyüklüğü — hissetmediyse o da bir şiddeti gösterir. O zaman şiddet aslında en gerçekçi bilgi. Genellikle bir bina ya da ev satın almaya gittiğinizde "kaç şiddetine kadar dayanır" diye sorulur — önemli olan şiddet, ev satın alırken buna dikkat etmek gerekiyor.
🔄 Bugün Sorulsa Ne Cevap Verirdim
Medyadaki "X şiddetinde deprem oldu" ifadesi aslında iki farklı ölçüm sistemini karıştırıyor: kaynaktaki tek büyüklük değeri ile yüzeydeki değişken şiddet dağılımı. Bugün ikisini ayıran iki farklı ölçüm ağı var — biri aletsel, biri vatandaş temelli. Aletsel ağ, "kuvvetli yer hareketi ölçer" dediğim cihazlardır: bunlar zeminin/binanın maruz kaldığı gerçek ivmeyi doğrudan sayısal olarak kaydeder. Vatandaş temelli ağ ise "Did You Feel It?" tipi anketlerdir — bu veri aletsel şiddetle şaşırtıcı derecede örtüşüyor[1], yani vatandaşın "çok sallandı" ya da "hiç hissetmedim" demesi gerçek bir bilimsel veri noktasıdır, sadece bir izlenim değil.
6 Şubat 2023'te aynı büyüklükteki depremin Kahramanmaraş'ta değil Hatay'da "vurması" dediğim şey de bu iki ölçüm arasındaki farkı somutlaştırıyor: aynı kaynak enerjisi, farklı zemin ve farklı bina stoku üzerinden geçince tamamen farklı bir hasar şiddeti üretiyor. 23 Nisan 2025 Marmara depreminden sonra yapılan saha gözlemleri de ana şok ile artçıların yer hareketi şiddetinin bölgeden bölgeye önemli ölçüde değiştiğini doğruladı[2] — yani "15 milyon insan depremi farklı hissetti" derken anlattığım şey, tek bir olayın onlarca farklı şiddet noktası ürettiğinin güncel bir kanıtı.
- [1] Atkinson, G. M., & Wald, D. J. (2007). "Did You Feel It?" Intensity Data: A Surprisingly Good Measure of Earthquake Ground Motion. Seismological Research Letters, 78(3), 362–368. DOI: 10.1785/gssrl.78.3.362
- [2] Ertuncay, D., Büyükakpınar, P., Fornasari, S. F., & Tan, O. (2025). 23 April 2025 Marmara Sea (Mw 6.3), Türkiye earthquake: mainshock, aftershock, and ground observations. Seismica, 4(2). DOI: 10.26443/seismica.v4i2.1773
10 şiddetine kadar büyümeye engel bir yapı denebilir. Şiddeti en fazla azaltan bir "şiddet savar" teknolojisi var, o da sismik izolatör teknolojisi — şiddeti yüzde 80 azaltıyor. Şehir hastanelerinin 6 Şubat depreminde ayakta kalmasının temel nedeni, üzerine oturdukları bu şiddet savar teknolojisiydi; bu sismik izolatör teknolojisi sayesinde ameliyatlar bile durmadı, böyle devasa bir deprem olurken. O yüzden hem şiddet savarlar hem de sismik izolatörler önemli — bu teknolojinin izlerini Mimar Sinan'ın eserlerinde de görebiliyoruz. Bu açıdan günümüzün bence en önemli teknolojisi sismik izolatör teknolojisi: maliyeti yüzde 3 artırıyor ama depremin şiddetini yüzde 80 azaltıyor. Şu anda elimizdeki en güçlü teknoloji bu diyebiliriz.
Hangi bina öldürür? Dediğiniz gibi, şehir hastaneleri olunca öldürmüyor, ameliyatlar bile devam ediyor. Bu Türkiye'de de üretilen bir teknoloji; ilk defa Türkiye'de üretilen sismik izolatörler şehir hastanelerinde denendi, Amerika'daki uzmanlar geldi inceledi — bu izolatörler hastaneleri gerçekten ayakta tuttu mu tutmadı mı yerinde gözlediler. İlk defa Türkiye'nin yerli ve milli izolatörleri test edildi; şu anda elimizde test edilmiş, depremin şiddetini yüzde 80 azaltacak bir teknoloji var.
Aslında bu şehir hastaneleri modelini şehir evlerin modeline dönüştürmemiz gerekir. Evler de şehir hastaneleri gibi yapılırsa, depreme karşı baş etme kapasitemizi otomatik olarak yüzde 3 ilave maliyetle yüzde 80 artırmış olacağız. Ama bunun için yapılması gerekenler var: bir, binalar bağımsız olacak, yapışık bina olmayacak; iki, binalar sağlam zeminde yapılacak, sıvılaşma etkisi olan zeminlerde yapılmayacak. Bunun da koşulları var, her yerde sismik izolatörlü yapı yapılmaz — bina esnemesi lazım. Ayrı yaparsanız esneyebilir ama yapıştırırsanız binalar esneyemez, izolatör sistemi çalışmaz; çalışması için binaların serbest, ayrık bir ortamda planlanması gerekir. (Stüdyoda bunu iki bardağı önce yan yana birleştirip sonra ayırarak gösterdim — birleşik binalar esneyemez, ayrık binalar esneyebilir.)
🔄 Bugün Sorulsa Ne Cevap Verirdim
Yüzde 3 maliyet artışına karşılık yüzde 80 şiddet azaltımı rakamı bugün de aynı büyüklük sırasında duruyor; yakın zamanda yayımlanan bir çalışma, Kocaeli-Yazlık bölgesinde taban izolatörlü bir yapının sismik tepkisini modelleyerek bu tür sistemlerin özellikle güçlü yer hareketlerinde taşıyıcı sisteme aktarılan kuvveti belirgin biçimde azalttığını gösterdi[1]. Türkiye'deki şehir hastaneleri örneği de tek seferlik bir başarı hikâyesi değil: Anadolu Ajansı'nın haberine göre, 6 Şubat 2023 depremlerinde sismik izolatörlü inşa edilen üç şehir hastanesi (Adana, Kahramanmaraş Necip Fazıl, Elazığ Fethi Sekin) hasarsız ayakta kaldı, ayrıca İslahiye Devlet Hastanesi de izolatörleri sayesinde bölgenin hizmet verebilen az sayıdaki sağlık kuruluşundan biri oldu.
Buradaki asıl mesajı netleştirmek isterim: sismik izolatör bir "lüks ek" değil, doğru koşullarda — bağımsız bina, sağlam zemin, serbest hareket alanı — uygulanan bir mühendislik kararı. "Bina öldürür, deprem öldürmez" cümlesinin somut karşılığı da tam olarak bu: deprem sabit bir tehlike, ama binanın öldürüp öldürmeyeceği tasarım kararına bağlı.
Bir çekince eklemek isterim: röportajda verdiğim yüzde 3 maliyet / yüzde 80 azaltım oranını evrensel, her binada garanti edilen bir sonuç olarak değil, belirli uygulamalarda (özellikle şehir hastaneleri gibi büyük, izole edilmiş yapılarda) raporlanmış yaklaşık bir karşılaştırma olarak okumak gerekir — gerçek oran binaya, zemine ve izolatör tasarımına göre değişir.
- [1] Qasem vd. (2026). Kocaeli-Yazlık bölgesi taban izolatörü sismik tepki modellemesi. Journal of Applied Geophysics. DOI: 10.1016/j.jappgeo.2025.106008
- Anadolu Ajansı (AA), "İstanbul'daki hastaneler deprem anında izolatörlerle kesintisiz hizmet sunuyor" (haber, gömülü link yukarıda)
Marmara bölgesi biliyorsunuz 1999 depreminde bir testten geçti. 1999 İzmit depreminde yıkılan binalar, Marmara bölgesinde İstanbul'un Avrupa yakasındaydı; Anadolu yakasında yıkılan bina azdı. Aslında Anadolu yakasındaki ve Avrupa yakasındaki binaların malzeme, işçilik ya da müteahhitlik farkından kaynaklı değil — farklı zeminlerde oturmasından kaynaklı olarak bu binaların Avrupa tarafında olanlar yıkıldı, Asya tarafında olanlar yıkılmadı. Demek ki kentsel dönüşüm, kentsel planlama, kentsel yer seçimiyle ilişkili.
Şu anda ne yapmamız lazım? Elimizde İstanbul'un sağlam bir Anadolu'su var. İnsanlarımızı burada yaşamaya teşvik etmemiz lazım — kentsel dönüşümü "yerinde yap, yerinde yık, yerinde yap" değil, 99 depreminden ders alarak yapmamız gerekiyor. Zeytinburnu, Bağcılar, Avcılar, Bahçelievler'deki çadırların kurulmasını ancak o semtleri Anadolu'ya taşıyarak, oradaki nüfus yoğunluğunu azaltarak önleyebiliriz — zemin etkisine bağlı şiddetin yükselmesini böyle önleyebiliriz. Bu da şehir planlama ve kentsel dönüşümde yer seçiminin ne kadar önemli olduğunu gösteriyor. Her yerde her bina yapılabilir ama bunun bir maliyeti var; zemin kötü bir ortamda binanın maliyeti, zemin iyi bir ortama göre kat be kat artabilir. Bu da mühendislikte en önemli şey olan emniyet ve maliyet dengesini sağlamaktır.
Ucuz konutlar üretmek de bizler için önemli bir yükümlülük — bu nedenle sağlam zemin stoklarımızın nerede olduğunu bilebiliyoruz. Artık VS30 global haritası var; bu harita 1 kilometre hassasiyetle dünyada sağlam zemin stoklarının nerede olduğunu gösteriyor. Yani dünyada gayrimenkul yatırımı yapmak istiyorsanız ilk bakmanız gereken şey zemin stokları — Afrika'da, Balkanlar'da, Azerbaycan'da, Türkmenistan'da yatırım yapmak isteyen yatırımcılar bu haritaya bakıyor. Önce zemin seçmemiz, sonra o zemin üstünde oturacağımız bir mekân arayışına girmemiz gerekiyor.
🔄 Bugün Sorulsa Ne Cevap Verirdim
1999'daki "Avrupa yakası yıkıldı, Anadolu yakası yıkılmadı" gözlemi, Marmara bölgesindeki zemin çeşitliliğinin en çarpıcı doğal deneyi. Bunu tek başına bir anekdot olarak değil, sürekli izlenen bir gerçek olarak düşünmek gerekir: 1999'dan sonra bölgeye kurulan kuyu içi sismometre dizileri (downhole arrays — yeraltı kuyularına indirilmiş sismometreler), İstanbul'un farklı noktalarındaki zeminlerin aynı depreme gerçekten farklı tepki verdiğini doğrudan kayda geçirmeye devam ediyor — 2014 Kuzey Ege depreminde (Mw 6.9) İstanbul'daki üç kuyu içi istasyondan alınan kayıtlar, zemin büyütmesinin yüzeyde ölçülebilir, tekrar tekrar aynı şekilde ortaya çıkan bir davranış olduğunu gösterdi[1]. 23 Nisan 2025 Marmara depreminde de benzer bir davranış tekrarlandı: saha gözlemleri, aynı olayın farklı yerleşimlerde belirgin ölçüde farklı yer hareketi ürettiğini kaydetti[2] — yani "1999'da gördük" dediğim şey bir kereye mahsus bir ders değil, düzenli olarak yeniden doğrulanan bir zemin gerçeği.
VS30 — depremin sarsıntı dalgalarının zeminin ilk 30 metresi boyunca ne hızda ilerlediğini ölçen bir gösterge; dalga ne kadar yavaş ilerlerse zemin o kadar yumuşak ve sarsıntıyı o kadar büyütür, ne kadar hızlı ilerlerse zemin o kadar sert ve kayaya yakındır — kısaca zeminin bir "sağlamlık notu" gibi düşünülebilir. Burada bir ayrımın da altını çizmek isterim: jeologlar zemin bilgisini genellikle mostradan — yüzeyde görünen kaya/toprak kesitinden — gözlemsel olarak verir, yani sorunlu bölgeyi tanımlarlar; jeofizikçiler ise bunu ölçerek, VS30 gibi nicel bir değere dönüştürür, yani çözüme yönelik veriyi sağlarlar. Özdoğan Yılmaz'ın sık atıfta bulunulan ifadesiyle: "jeoloji sorunu, jeofizik çözümü." VS30 haritası konusunda da bugün eklemem gereken bir uyarı var: AFAD'ın Türkiye Deprem Tehlike Haritası, tam olarak bahsettiğim mantıkla, ODTÜ, Boğaziçi, Akdeniz, Çukurova, Sakarya üniversiteleri ve MTA'nın katkısıyla ülke ölçeğinde zemin bilgisini herkese açık hale getiriyor — ama bu harita bir referans zemin koşulu (Vs30=760 m/s) varsayımıyla hazırlandığı için, kıyı dolgu alanı gibi yerel sürprizleri yakalamıyor. Yani harita bize ilk resmi verir, parsele özgü bir zemin etüdü ise nihai kararı.
- [1] Dikmen, Ü., Edinçliler, A., & Pınar, A. (2015). Northern Aegean Earthquake (Mw=6.9): Observations at three seismic downhole arrays in Istanbul. Soil Dynamics and Earthquake Engineering. DOI: 10.1016/j.soildyn.2015.06.008
- [2] Ertuncay, D., Büyükakpınar, P., Fornasari, S. F., & Tan, O. (2025). 23 April 2025 Marmara Sea (Mw 6.3), Türkiye earthquake. Seismica, 4(2). DOI: 10.26443/seismica.v4i2.1773
- AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritası, tdth.afad.gov.tr
Depremi önceden bilmek, özellikle sismoloji çalışmalarında önemli bir araştırma konusu. Fakat bundan da önemlisi: bir deprem meydana geldiğinde hangi bina yıkılacak, hangi binada hangi insanlar zarar görecek, kayba uğrayacak — bu daha önem kazanmaya başladı. Özellikle 1995 Kobe depreminden önce depremlerin önceden haber alınmasıyla ilgili projelere büyük destek vardı; Japonya başta olmak üzere erken uyarı projeleri Kobe depreminde çalışmadı. Bu nedenle Japonya bu tür risk azaltıcı, hasar azaltıcı projelere önem verdi — deprem senaryoları yapmak gibi. Büyük bir deprem olacak yerleri hepimiz biliyoruz; Marmara'da nerede olacak biliyoruz, Japonya'da nerede olacak hepimiz biliyoruz. Ama bu deprem olduğunda hangi binaların yıkılacağını önceden bilmek — esas hayat kurtaran durum bu. Yani bizler depremi önceden bilmekten daha ziyade, deprem olduğunda hangi binalardan hangisinin yıkılacağını önceden bilmekle ilgili çalışmalara devam ediyoruz.
İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin ilçe bazında hazırlamış olduğu deprem senaryoları çalışması var; bunlar daha önce bütün olarak yayınlanmıştı, şu anda ilçe ilçe yayınlanıyor — mahalle mahalle her mahallede kaç bina yıkılacak, kaç insan hastaneden yardım alacak. Bunlar yazılı, çok önemli raporlar; aslında ilçede yönetici olan belediye başkanı ve kaymakamın el kitabı olması gerekir — o mahalle ölçeğindeki hasarları azaltmak için çalışması için.
Tahmin: Deprem olmadan önce nerede, ne zaman, ne büyüklükte olacağını söylemeye çalışır — bilim bunu güvenilir biçimde henüz yapamıyor.
Erken uyarı: Deprem başladıktan sonra, güçlü sarsıntı henüz ulaşmadan saniyeler mertebesinde zaman kazandırabilir.
Senaryo: Olası bir deprem gerçekleştiğinde ne olabileceğini önceden modellemektir — ne zaman olacağını değil, olduğunda neyin kırılacağını tahmin eder.
🔄 Bugün Sorulsa Ne Cevap Verirdim
Deprem tahmininin neden hâlâ mümkün olmadığını her seferinde yeniden açıklamak yerine, bugün asıl gündemde olan ikinci bir "erken" kavramına dikkat çekmek isterim: erken uyarı (early warning), erken tahmin (prediction) değildir — deprem olduktan sonra, dalga şehre ulaşmadan önce saniyeler mertebesinde bir pencereyi kullanır; bu pencerenin uzunluğu istasyona, kaynağa ve hedef konuma göre değişir. P-dalgası S-dalgasından hızlı ilerlediği için, ilk istasyonlar P-dalgasını yakaladığı anda bir büyüklük tahmini üretilip asıl yıkıcı S-dalgası/yüzey dalgası gelmeden alarm verilebiliyor. Burada önemli bir ayrıntının altını çizmek isterim: bu hız yalnızca mesafeyle değil, geçtiği ortamın yoğunluğu ve kayma modülü gibi elastik özellikleriyle de belirlenir[4]. Ama 15-20 kilometre derinlikten yüzeye ulaşan bir dalganın yolu neredeyse tamamen kabuğun nispeten tekdüze, hızlı kayasından geçer — yerel zemin (Vs30'un ölçtüğü) bu yolun yalnızca son birkaç on metresidir. Bu nedenle erken uyarıda kullanılan P-S zaman farkı esas olarak kaynak-istasyon mesafesine bağlıdır; 1999'da Anadolu yakasının göreli sert kayası ile Avrupa yakasının/Avcılar'ın yumuşak, derin tortul zemini arasındaki fark, bu zaman farkına yalnızca küçük bir gecikme ekler — asıl büyük farkı sarsıntının VARIŞ ZAMANI değil, GENLİĞİ ve SÜRESİ (zemin büyütmesi) üzerinde yaratır. Bunun Türkiye'deki en somut sınavı 2023 Kahramanmaraş depremleriydi: bir performans analizi, sistemin ilk alarmı depremin başlangıcından yaklaşık 10 saniye sonra ürettiğini, olası hasar bölgesindeki istasyonların yüzde 95'inin doğru şekilde uyarıldığını ve uyarı sürelerinin 10 ile 60 saniye arasında değiştiğini gösterdi[1]. Aynı yaklaşımın çok yakın tarihli bir uygulaması da tam olarak burada konuştuğumuz 23 Nisan 2025 Silivri depremi (Mw 6.2) üzerine yapıldı — bölgeye özel kalibre edilmiş bir büyüklük tahmin modelinin gerçek zamanlı performansını değerlendiren bir çalışma, hıza öncelik veren yaklaşımların daha kararlı sonuç verdiğini gösterdi[2].
Deprem senaryoları tarafında da İBB'nin ilçe bazlı çalışması, aslında uluslararası literatürde de karşılığı olan bir yöntemi izliyor: İstanbul için hazırlanan deterministik kayıp senaryoları, Marmara Denizi kaynaklı olası büyük bir depremde hangi ilçelerde ne kadar bina hasarı ve can kaybı beklenebileceğini bölgesel zemin ve yapı stoku verileriyle birlikte modelliyor[3] — "belediye başkanının el kitabı olmalı" derken kastettiğim tam olarak bu tür bir bilimsel senaryo çalışmasının yönetim kararlarına dönüşmesi.
- [1] Rea, R., Colombelli, S., Elia, L., & Zollo, A. (2024). Retrospective performance analysis of a ground shaking early warning system for the 2023 Turkey–Syria earthquake. Communications Earth & Environment, 5. DOI: 10.1038/s43247-024-01507-3
- [2] Budakoğlu, E., Tunç, S., Tunç, B., & Çaka, D. (2026). Magnitude Scaling and Real-Time Performance Assessment for an ElarmS-Based Early Warning System: The Case of the 2025 Silivri (Istanbul) Earthquake (Mw = 6.2). Applied Sciences, 16(2), 677. DOI: 10.3390/app16020677
- [3] Erdik, M., Ansal, A., Akıncı, A., Cultrera, G., Pessina, V., Tönük, G., & Ameri, G. (2009). Loss estimation in Istanbul based on deterministic earthquake scenarios of the Marmara Sea region (Turkey). Soil Dynamics and Earthquake Engineering, 29(4). DOI: 10.1016/j.soildyn.2008.07.006
- [4] Stein, S., & Wysession, M. (2003). An Introduction to Seismology, Earthquakes, and Earth Structure. Blackwell Publishing — P/S dalga hızının ortamın elastik özellikleriyle (Vp,Vs formülleri) ilişkisi, Bölüm 2.4. [Temel Kaynak — Referans-Kitaplar]
Depreme dair en çok dikkat etmemiz gereken tabii ki ikincil nedenler var — bir deprem olduğunda üstümüze dolabın devrilmesi gibi. Bu nedenle dolapları sabitlememiz gerekiyor, beyaz eşyaların sabitlenmesi gerekiyor. Mesela deprem olduğunda mutfaktaysanız ya da salondaysanız, televizyon seyrettiğiniz dolap üstünüze devrilebilir; bunları sabitlememiz gerekiyor. Deprem anında başucumuzda deprem çantamızın olması gerekiyor. Bir diğer durumda toplanma alanlarını bilmemiz gerekiyor — aslında bir aile acil yönetim planını önceden hazırlamamız: deprem sonrası nerede buluşacağız, deprem olduğunda ne yapacağız?
En önemli şey şu: bir deprem oldu, yapmamız gereken şey masa altına girmek ama çöküp kapanarak orada beklemek. Çök-tutun-kapan tekniğini uygulamamız gerekiyor ve kendimizi sağlam bir alana küçülterek atmamız, saklamamız gerekiyor. Bunlar bilmemiz gereken en önemli şeyler; dünyada da zaten çök-tutun-kapan uygulamaları yapılıyor. Türkiye'de bir kere ulusal olarak yapıldı, arkası gelmedi — umarım gelir. Kurumsal olarak zaman zaman tatbikatlar yapılıyor okullarda, hastanelerde; biz de Türkiye Radyo Televizyon Kurumu olarak kurumumuzda bazı tatbikatlar zaman zaman yapıyoruz.
🔄 Bugün Sorulsa Ne Cevap Verirdim
Bu konudaki akademik kütüphanem (Zotero) afet hazırlığı ve toplum davranışı literatürünü kapsamıyor — bu, benim araştırma odağım olan sismoloji/jeofizikten farklı bir disiplin, o yüzden burada doğrudan bir makale referansı veremiyorum, bunu açıkça belirtmek isterim. Söyleyebileceğim şey, "çök-tutun-kapan" tekniğinin Türkiye'ye özgü bir öneri olmadığı — AFAD'ın kendi afet bilinci eğitimlerinde aynı üç adım resmi protokol olarak öğretiliyor, ve bu dünya genelinde deprem bölgelerinde kullanılan ortak bir davranış kalıbı. Kapıya koşmak ya da binadan aşağı inmeye çalışmak gibi eski reflekslerin artık önerilmediğini, sarsıntı sırasında hareket etmenin düşme/çarpma riskini asıl artıran şey olduğunu eklemek isterim — bu yüzden küçülerek sağlam bir alana sığınmak hâlâ en güvenli tavsiye.
Aktif fay demek, deprem üreten fay demek. Bir fayın aktif olup olmadığını bilmemiz için depremleri kaydetmemiz gerekir. Şu anda Türkiye'de — ben doktora yaptığım yıllarda, 96 yılında 100 tane sismometre vardı; şu anda 1000 tane var. Bu nedenle küçük depremleri dahi hissedebiliyoruz. Bu bize neyi gösteriyor? Depremleri hissetmiş olduğumuz yerlerde bir kırık olduğunu, ve bu şekilde küçük ya da büyük bu depremleri takip ederek gerçekten büyük deprem üretebilecek kırıkları görme, tespit etme imkânımız var; büyük deprem üretmeyecek olanlardan ayırma imkânımız var. Bu açıdan depremlerin sismolojik aygıtlarla izlenmesi, Japonya'da olduğu gibi yerin altına deprem kuyularının indirilmesi — GONAF projesiyle Marmara'da 8 tane kuyu sismometremiz var, 100 metre derinlikte. Bunları 1000 sayısına çıkarmamız durumunda, Japonya'daki gibi çok küçük, negatif büyüklükteki depremleri de kaydederek bizde bir kayba neden olacak fayları önceden tespit edebiliriz. Bu tespitten kastım, yıkıma ve büyük depreme neden olacak kırıkların önceden tespit edilmesi. Biliyorsunuz 1939-1999 yılları arasında Kuzey Anadolu Fayı kırılmasaydı, 3,5 milyon yıldır orada duran Kuzey Anadolu Fayı'nı biz keşfetmemiş olacaktık. Depremler bize fayların yerini göstermesi gerekir; faylar olmadan, depremler olmadan biz fayların yerini önceden belirlememiz gerekir ki onlardan sakınalım, kendimizi koruyacak şekilde şehirlerimizi, binalarımızı tasarlayabilelim.
Şu anda yılda 2'den küçük 1 milyon deprem meydana geliyor, kaydediliyor; 8'den büyük de yılda bir deprem meydana geliyor. Küçük depremler aslında büyük depremlerin olacağı yerleri gösteriyor — küçük depremler olmadan büyük depremler olmaz. Artçı şoklarda aslında enerjinin göç ettiği yeri, yeni enerjinin depolandığı yerleri gösterir; bu depolanan yerlerde kırılmaya yakın faylar varsa tetiklenebilecek, yeni kırıkların oluşabileceği, yeni büyük depremlerin meydana gelebileceği yerleri gösterir. Bu nedenle artçı şokların takip edilmesi bize yakın gelecekte olabilecek büyük depremlerin olacağı yerleri gösterir; sıkı takip etmemiz lazım. Japonya'da büyük bir deprem olduğunda, 6'dan sonra üniversiteler sismometrelerini alır, evinde ne varsa herkesi yerleştirir, artçı depremleri takip eder. Artçı depremler, normal durumda bir yılda kaydettiğimiz depremleri, büyük bir depremin arkasında Omori deprem yasasına göre takip ederek çok büyük bilgiler alabilirsiniz; oradaki veri akışı çok yoğun olduğu için yerin altında görüntüleme tomografi sistemiyle yerin altındaki yapıyı da ortaya çıkartabilirsiniz. Yani depremi meydana getiren 30 kilometre derinliğe kadar o depremin oluşmasında katkısı olan yapıyı üç boyutlu geometrik olarak görüntüleme imkânımız, artçı deprem verileriyle mümkün olabilir.
🔄 Bugün Sorulsa Ne Cevap Verirdim
Sismometre sayısının 100'den 1000'e çıkması aslında Türkiye'nin kendi "tamlık büyüklüğünü" (magnitude of completeness) küçültmesi anlamına geliyor — yani ağ ne kadar sıklaşırsa, kaydedilebilen en küçük deprem büyüklüğü o kadar düşer. Bu kavramı ilk sistematik biçimde ortaya koyan çalışma, farklı bölgelerdeki ağ yoğunluğunun katalogun hangi büyüklükten itibaren güvenilir olduğunu doğrudan etkilediğini gösterdi[1] — "96'da 100, şimdi 1000 sismometre" dediğim gelişme, tam olarak bu tamlık eşiğini aşağı çekiyor ve daha önce kaydedilemeyen küçük kırıkları görünür kılıyor.
"Küçük depremler büyük depremlerin olacağı yerleri gösterir" ve "artçılar enerjinin göç ettiği yeri gösterir" dediğim iki gözlemi kendi geçmiş çalışmamdan da doğrudan destekleyebilirim: Kuzey Anadolu Fay Zonu üzerine yaptığım bir çalışma, artçı depremlerin ham kataloğa dahil edilip edilmemesinin, bölgenin b-değerini ve sismik aktivite oranını belirgin biçimde değiştirdiğini, yani artçıları görmezden gelirsek bir bölgenin gerçek deprem tehlikesini yanlış hesaplayabileceğimizi gösterdi[2] — bu yüzden artçıları "gürültü" değil, kendi başına bir bilgi kaynağı olarak takip ediyoruz.
GONAF projesi tarafında da eklemem gereken bir ayrıntı var: Marmara'daki kuyu-sismometreleri, yerin altına indirilmiş dizilerden biri, ama tek örnek değil — İstanbul'da farklı noktalara kurulmuş kuyu içi (downhole) diziler de benzer mantıkla, yüzeydeki gürültüyü azaltıp derinden gelen küçük sinyalleri daha net yakalayabiliyor[3]. "1939-1999 arası kırılmasaydı Kuzey Anadolu Fayı'nı keşfetmemiş olacaktık" cümlesi de bugün hâlâ aynı uyarıyı taşıyor: bir fayın "sessiz" olması onun aktif olmadığı anlamına gelmez, sadece henüz gözlenebilir bir deprem üretmediği anlamına gelir — bu yüzden MTA'nın diri fay haritası gibi çalışmalar sismik kayıt kadar önemli, tamamlayıcı bir kanıt kaynağı.
- [1] Wiemer, S. (2000). Minimum Magnitude of Completeness in Earthquake Catalogs: Examples from Alaska, the Western United States, and Japan. Bulletin of the Seismological Society of America, 90(4), 859–869. DOI: 10.1785/0119990114
- [2] Öncel, A. O., & Alptekin, Ö. (1999). Effect of Aftershocks on Earthquake Hazard Estimation: An Example from the North Anatolian Fault Zone. Natural Hazards, 19(1), 1–11. DOI: 10.1023/A:1008139802609 — yazarın kendi geçmiş çalışması
- [3] Dikmen, Ü., Edinçliler, A., & Pınar, A. (2015). Northern Aegean Earthquake (Mw=6.9): Observations at three seismic downhole arrays in Istanbul. Soil Dynamics and Earthquake Engineering. DOI: 10.1016/j.soildyn.2015.06.008
- Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) (2026). Türkiye Diri Fay Haritası. Referans-Kitaplar arşivi.
4 Eylül 2025 → Eylül 2026: Ne Değişti, Ne Değişmedi?
Değişenler:
- 23 Nisan 2025 Marmara depremi (Mw 6.3) — hem şiddetin mesafeyle/zeminle değişimine hem de erken uyarı performansına dair yeni saha verisi sağladı.
- Erken uyarı sistemlerinin gerçek performans analizleri (2023 Kahramanmaraş ve 2025 Silivri depremleri üzerine) yayımlandı.
- MTA'nın güncellenmiş diri fay haritası ve genişleyen sismometre ağı, aktif fay tespitinde yeni veri sağladı.
- Bu sayfadaki "Bugün Sorulsa" katmanına taşınan yeni kaynaklar — Atkinson & Wald, Erdik vd., Wiemer ve yazarın kendi 1999 tarihli çalışması.
Değişmeyen temel mesaj:
Depremi anlamanın yolu tek bir sayıdan değil; kaynak, zemin, yapı ve insan etkisinin birlikte okunmasından geçer.
İlgili Yazılar
Bu röportajın ele aldığı büyüklük-şiddet, zemin ve sismik güvenlik temalarını üç gerçek röportajda daha derinlemesine bulabilirsiniz:
- 🏗️ Deprem Güvenliği Zeminle Başlar — TRT Radyo 1 Gün Ötesi (aynı program): zemin-bina sistemi, riskli yapı tespiti ve kentsel dönüşümde zemin etüdü üzerine beş soru.
- 🌋 Zemin Bilmeden Bina Güvenli Olamaz — TRT Radyo 1 Günebakan (2021): zemin sınıfı ZA-ZF, Vs30 ve taban izolatörü teknolojisi üzerine ayrıntılı bir röportaj.
- 🏚️ 3,9 Kartal Depremi: Zemin Büyütmesi — TRT Radyo 1 Güne Bakan (2021): küçük bir depremin zemin büyütmesi ve aktif fay araştırmasının Marmara bağlamında değerlendirilmesi.
İlgili Kaynaklar
Deprem bilimi, zemin araştırmaları ve afet farkındalığı konusunda güncel içeriklere aşağıdaki platformlardan ulaşabilirsiniz:
- 🌍 Doğa ve Deprem Bilimi (Blog) — bilimsel makaleler, kapsamlı rehberler, güncel değerlendirmeler
- 🎥 YouTube Kanalı — ders videoları, konferanslar, röportajlar
- 📘 Facebook — blog yazıları, duyurular, etkinlikler
- 𝕏 X (Twitter) — güncel duyurular, yeni yazılar
- 💬 Doğa ve Deprem Bilimi WhatsApp Topluluğu — eğitim duyuruları, yeni yazılar ve etkinliklerden anlık haberdar olun
📖 Kitaplaştırma Notu — TRT Radyo Röportajları Arşivi (Kronolojik)
Bu sayfa, ileride bir kitaba dönüştürülmesi düşünülen TRT Radyo röportajları serisinin bir parçası. Aşağıda, bugüne kadar aynı "Canlı Yayın Cevabı + Bugün Sorulsa Ne Cevap Verirdim" mimarisiyle işlenmiş TRT Radyo röportajları, yayın tarihine göre sıralanmıştır:
- 22 Haziran 2021 — TRT Radyo 1, Güne Bakan — 2021 Kartal Depremi (3,9): Zemin Büyütmesi ve Beklenen Marmara Depremi
- 24 Ağustos 2021 — TRT Radyo 1, Günebakan — Zemin Bilmeden Bina Güvenli Olamaz
- 4 Eylül 2025 — TRT Radyo 1, Gün Ötesi — Şiddet mi, Büyüklük mü? Depremi Doğru Okumak (bu sayfa)
- 9 Haziran 2026 — TRT Radyo — Fay Yolu Arıcılığı
- 20 Ağustos 2026 — TRT Radyo 1, Gün Ötesi — Deprem Güvenliği Zeminle Başlar
Bu liste yeni bir TRT Radyo röportajı işlendikçe güncellenecektir.
🧭 Depremi Doğru Okumak İçin Kendinize Sorun
Bir sonraki deprem haberini okurken, tek bir sayıya bakmak yerine kendinize şu beş soruyu sorun:
- Büyüklüğü kaç?
- Benim bulunduğum yerde şiddet/yer hareketi nasıl?
- Zemin koşulum ne?
- Yapımın deprem performansı biliniyor mu?
- Bu bilgi hangi kaynaktan geliyor?
Bu çalışma deprem tahmini yapmaz — bir depremin ne zaman, nerede, ne büyüklükte olacağını söylemez. Belirli bir binanın gerçek bir depremde nasıl davranacağını tek başına belirlemez; bu, sahaya özgü mühendislik incelemesi gerektirir. Amacı; deprem büyüklüğü, şiddet, zemin, sismik izolatör, erken uyarı ve aktif fay kavramlarını doğru ayırarak bilimsel bilgiyi daha anlaşılır hale getirmektir.
Bir sayı değil,
bir zincir okuyun.
Büyüklük tek bir sayıdır; şiddet ise zeminden, binadan ve mesafeden geçerek yerde bıraktığı bir iz. Bir deprem haberini okurken bu ikisini birbirine karıştırmamak, hem doğru bilgiye hem de doğru hazırlığa giden ilk adımdır.
Comments
Post a Comment