🌍 Aynı Büyüklükteki Depremler Neden Farklı Hissedilir?
🌍 Aynı Büyüklükteki Depremler Neden Farklı Hissedilir?
Derinlik, Uzaklık ve Zemin Etkisi — Aynı Yayının İkinci Bölümünden
Bu segment, TVNET Gündem Özel'in 28 Ağustos 2025 tarihli, üç konuklu aynı yayınının ikinci bölümü — sözün Prof. Öncel'e geldiği kısım. Bir depremin ne kadar hissedildiği yalnızca büyüklüğüne değil, derinliğine, kaynağa uzaklığa ve altındaki zeminin fiziksel direncine (VS30) de bağlıdır.
- Deprem Derinliği ve Hissedilme Şiddeti
- Zemin Etkisi ve VS30
28 Ağustos 2025'te yayınlanan "TVNET Gündem Özel"in aynı bölümünde, sunucu Halil Hasan Erdoğan'ın üç konuklu programında söz Prof. Dr. Ali Osman Öncel'e geldiğinde, o günkü depremin neden bazı yerlerde daha şiddetli hissedildiği konuşuluyor. Bu sayfa, videonun tamamını (4 dakika 52 saniye) kapsayan, Prof. Öncel'in konuşmasını iki doğal soru-cevap bölümüne ayırarak kendi deşifresinden birebir aktarıyor. Her cevabın altında bir 🔄 Bugün Sorulsa Ne Cevap Verirdim katmanı var — aynı soru şu an yeniden sorulmuş gibi, doğrulanabilir kaynaklarla kontrol edilerek doğrudan yanıtlanıyor; canlı yayın cevabının yerine geçmiyor, onu tashih etmiyor — aynı sesle, bugünün kaynaklarıyla yeniden değerlendirilmiş bir cevap.
Canlı yayın cevabı korunur; yeni kaynaklar ve değerlendirmeler ayrı bir katmanda eklenir. Böylece "dün ne söyledim?" ile "bugün ne söylüyorum?" birbirine karıştırılmadan izlenebilir.
Bilimsel Bakış — Hissedilmeyi Belirleyen Üç Etken
🌋 Kaynak (Büyüklük + Derinlik) → 📍 Uzaklık → ⛰️ Zemin (VS30)
Bu segmentte doğrudan sözü edilen iki etkene (derinlik, zemin) ek olarak, "600 km'lik bir alanda hissedildi" örneğinin kendisi aslında üçüncü, örtük bir etkeni de gösteriyor: kaynağa olan uzaklık — ve burada iki farklı uzaklığı ayırmak gerekiyor. İç merkez (hipomerkez/hypocenter), depremin yer içinde gerçekten başladığı nokta; dış merkez (episantr/epicenter) ise bu noktanın yeryüzündeki izdüşümü. Bir gözlem noktasının dış merkeze olan yatay uzaklığına epicentral distance, depremin gerçek iç merkezine olan üç boyutlu uzaklığına ise hypocentral distance deniyor. Deprem derinliği arttıkça, dış merkeze yakın bir noktada bile hypocentral distance artabilir — yani "derin deprem daha az hissedilir" ifadesi tek başına yeterli değil, asıl belirleyici olan gözlem noktasının iç merkeze olan gerçek (üç boyutlu) uzaklığı, dalga yayılımı ve zemin koşullarının birlikte etkisi. Sismik dalgalar bu üç boyutlu mesafe arttıkça sönümleniyor (attenuation) — üçü birlikte okunmadan "bu deprem güçlüydü/zayıftı" demek eksik bir hikâye anlatmaktır.
VS30 nedir? Zeminin ilk 30 metresindeki ortalama kayma dalgası hızını ifade eder — düşük VS30 daha yumuşak/gevşek, yüksek VS30 daha sert/rijit bir zemine karşılık gelir; yumuşak zemin depremin sarsıntısını genelde büyütür.
Bir depremin "kaç şiddetinde" hissedildiği, büyüklüğü kadar derinliğine, kaynağa uzaklığa ve altındaki zeminin fiziksel direncine bağlıdır. Aynı büyüklükteki bir deprem, derin ya da uzaksa hiç hissedilmeyebilir; zemin zayıfsa küçük bir deprem bile büyük hissedilebilir. Ama hissedilme, hasarla aynı şey değildir — çok hissedilen bir deprem mutlaka çok hasar vermez, az hissedilen bir deprem de her yerde zararsız değildir; hasar için kaynak özellikleri, uzaklık, zemin ve yapı durumunun birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Video, TVNET Gündem Özel'in 28 Ağustos 2025 tarihli aynı yayınının ikinci bölümünden alınmıştır — ilk bölümde mühendislik eğitimi konuşulmuştu (bkz. İlgili Yazılar); aşağıdaki her soru başlığının yanındaki ▶ düğmesiyle ilgili bölüme doğrudan atlayabilirsiniz.
Bu segmentin konuştuğu depremi ve Sındırgı/Ege bölgesindeki devam eden sismisiteyi gerçek zamanlı gösteren etkileşimli harita.
Tabii sığlık önemli. Deprem derin olduğunda Japonya'da 8'den büyük de olsa Japonlar hissetmiyor. Ama biz diyoruz ki "8'den büyük deprem oldu, Japonya'da kimsenin burnu kanamadı" — ama deprem olmuş, 300 km derinlikte, 200 km derinlikte. Tabii yüzeye ne kadar yaklaşırsa depremin şiddeti o kadar hissedilir oluyor, o kadar hasar verme potansiyeli yükselir oluyor. Bu, depremin hasar verme potansiyeli.
Vatandaşlar ellerine telefonu aldılar ve depremi hissettikten sonra rapor ettiler. Bugün vatandaşlarımızın hepsini tebrik etmek lazım — depremden 2 dakika sonra Türkiye'nin depremi nerelerde hissettiğini tek tek gösterdiler, az-orta-büyük şiddette nerede hissettiklerini şiddet büyüklüğüyle birlikte verdiler. Neredeyse 600 km depremin dış merkezinden bir yarıçap koysanız, 600 km'lik bir yarıçapa sahip büyük bir alanda bu deprem hissedildi — en kuzeyde biz İstanbul'da Beylikdüzü'nde hissettik, Yunanistan'da da hissedenler var. Bu açıdan tabii bu depremin yüzeye yakın olması hissedilmesinde önemli bir faktör olabilir.
Diğer bir faktör de zemin etkisi önemli bir faktör olabilir. Zemin — şimdi tabii bu depremden sonra birkaç dakika içerisinde, özellikle yüzeyde yerleştirilmiş kuvvetli yer hareketi ölçer aletlerimiz varsa, bunları Amerika kullanarak hemen 35 dakika sonra depremin gücü nerede büyüdü — onu büyüten nedir? Zeminin direncidir. Nerede küçüldü, onu veriyor.
🔄 Bugün Sorulsa Ne Cevap Verirdim
"8'den büyük de olsa Japonlar hissetmiyor" dediğim şeyin gerçek, belgelenmiş bir örneği var: 30 Mayıs 2015'te Ogasawara (Bonin) Adaları açıklarında, 680 km derinlikte Mw7.9 büyüklüğünde bir deprem oldu — Japonya'nın neredeyse tamamında hissedildi ama can kaybı ya da ciddi hasar bildirilmedi. Sebep tam olarak anlattığım şey: sismik dalgalar, gözlem noktasının depremin gerçek iç merkezine (hipomerkez) olan üç boyutlu uzaklığı arttıkça sönümleniyor (attenuation), enerji dağılıyor — 680 km derinlikte bu mesafe zaten çok büyük. Bunun tam tersi de doğru — sığ bir deprem, aynı büyüklükte olsa bile, enerjisini çok daha kısa bir mesafede yüzeye taşıdığı için çok daha şiddetli hissedilir ve çok daha fazla hasar verme potansiyeli taşır. Ama bunu tek başına "derinlik" ile değil, yukarıdaki Bilimsel Bakış kutusunda açtığım gibi gözlem noktasının gerçek üç boyutlu uzaklığıyla okumak gerekiyor.
Vatandaşların telefonla bildirim yapması dediğim şey, AFAD'ın kendi deprem uygulamasındaki gerçek bir özellik: "Depremi Hissettiniz mi?" bölümünde, 4.0 ve üzeri büyüklükte hissedilen depremler için vatandaşlar kendi bölgelerinden bilgi ve fotoğraf paylaşabiliyor, uygulama bunlardan bir şiddet haritası üretiyor — tam olarak anlattığım "2 dakika içinde nerede ne kadar hissedildiğini gösterme" mekanizması. Bunu net koymak isterim: vatandaşların hissedilme bildirimleri, depremin insanlar tarafından nasıl algılandığına dair değerli bir gözlemsel veri — ama tek başına zemin ya da yapı hasarı hakkında kesin bir sonuca varmak için kullanılmaz; hasar için ayrıca saha incelemesi gerekir.
- Christian Science Monitor. (2015, 30 Mayıs). Japan's big earthquake: Why deeper means safer. csmonitor.com
- UC Berkeley Seismology Lab. (2018, 20 Ağustos). Deep and strong [Blog yazısı]. seismo.berkeley.edu
- T.C. İçişleri Bakanlığı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD). (t.y.). Deprem mobil uygulaması. afad.gov.tr
Tabii. Şimdi zeminin fiziksel kapasitesini kayma dalgasıyla bizler veriyoruz. Aslında deprem olmasına gerek yok — dünyada yeryüzünün fiziksel kapasitesi VS30 olarak biliniyor. Bugün açtığınız zaman, global diye 1 kilometre hassasiyette yerin fiziksel direnç kapasitesini görebiliyoruz. O zaman şunu söyleyebiliriz: şu anda İstanbul'da ve Türkiye'nin her noktasında hangi noktada bina yapılır, bu bina için zemin iyi, hayır şu bina için zemin kesinlikle kötü tercih edilemez meselesini, 1 kilometre hassasiyetle görebiliyoruz.
Özellikle benim öğrencim Balıkesir Büyükşehir Belediyesi'nde çalışıyordu. Yüksek lisans tezimizin ana konusu, sahada ölçülen jeofizik yer direnciyle, topografyadan/uzaydan ölçülen yerin jeofizik direncini karşılaştırdık — yüzde 95 bir benzerlik gördük. Bu çok önemli bir şey, çünkü Balıkesir ilinde o projenin yapılması belki milyonlarca dolara bir kaynağa neden oldu. Yalnız bu iş parayla bitmiyor — 2-3 senede bu çalışma yapıldı, yazın yapıyorsun, kışın yapıyorsun, aynı zamanda yaparsan bunlar birbiriyle korele edilebilir; ama Ocak'ta bir kısmını bitiriyorsun, Şubat'ta bilmem ne — yerin direnç kapasitesi mevsimlere bağlı olarak değişimli.
Japonya'da günlük olarak yerin direnç kapasitesindeki değişim ölçülüyor, VS30 direnci mevsimlik olarak ölçülüyor. Kışın yeraltı suları yükseldiği için direnç düşüyor, yazın azaldığı için direnç yükseliyor — o nedenle aslında depremin yazın olması da bir avantaj; şu anda direnci yüksek bir durumdayken bu deprem meydana geldi. Tabii yalnızca yapıların direnç kapasitesinin ölçümü değil, yapıların kontrollü ya da bakımdan geçmesi, yerin de direnç durumunun incelenmesi gerekiyor — Japonya'da bu, hava durumu verilir gibi düzenli veriliyor. 2000 yılından önce biz buna dikkat etmiyorduk. Direnci ne zaman ölçtüğünüz önemli — afet yönetiminde en önemli şey, en kötü duruma göre önlem almanız. Direncin en düşük olduğu değeri bilirseniz, zemin sınıfını ona göre belirlersiniz; o zaman kendinizi daha korumalı, depreme karşı baş etme kapasitenizi daha yüksek yapma imkânınız olur.
🔄 Bugün Sorulsa Ne Cevap Verirdim
Balıkesir örneğini biraz daha somutlaştırayım: kastettiğim genel yaklaşım, 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremlerinden etkilenen bölgeyi de kapsayan, jeolojik ve topografik parametrelere dayalı bir Türkiye VS30 haritası çalışmasıyla aynı aile — sahada ölçüm yapmadan, uzaktan algılama ve topografya verisinden VS30 tahmini üretebiliyorsunuz; benim öğrencimle yaptığımız saha-uydu karşılaştırması da tam bu yaklaşımın yerel bir doğrulaması. VS30'un mevsimsel değişimi konusunda da dürüst olmam gerekiyor: yeraltı suyu seviyesinin sığ zeminlerin kayma dalgası hızını etkilediği jeoteknik literatürde bilinen bir mekanizma, ama "Japonya'da günlük ölçülüyor" dediğim iddiayı bugün tek başına doğrulayan bir kaynağa rastlamadım — bu, benim sahadan edindiğim bir izlenim olarak kalsın, kesin bir rakamla değil.
Kastettiğim "global" veritabanı somut bir kaynak: USGS'in VS30 Global veri tabanı, dünya genelinde 1 km çözünürlükte zemin direnç tahmini sunuyor. Ama böyle bir global harita, yerel/saha ölçümünün YERİNE geçmiyor, sadece saha ölçümü olmayan yerler için bir ilk tahmin sağlıyor; asıl güvenilir olan, benim Balıkesir'de yaptığımız gibi sahada gerçekten ölçülmüş VS30 değerleri. Bu farkı net koymak isterim: global veri tabanı bir başlangıç noktası, saha ölçümü nihai kanıt.
- Şahin, G., Okalp, K., Koçkar, M. K., Yılmaz, M. T., Jalehforouzan, A., Temiz, F. A., Aşkan, A., Akgün, H., & Erberik, M. A. (2024). Development of a GIS-based predicted-Vs30 map of Türkiye using geological and topographical parameters: Case study for the region affected by the 6 February 2023 Kahramanmaraş earthquakes. Seismological Research Letters, 95(4), 2044–2057. doi.org/10.1785/0220230321 · Zotero
- Roberts, M., Baise, L. G., Kaklamanos, J., Zhan, W., Nie, S., & Meyer, E. (2026). HVSR- and VS30-based adjustment terms for geospatial site amplification models for California. Bulletin of the Seismological Society of America. Erken çevrimiçi yayın. scholarworks.merrimack.edu · Zotero
- U.S. Geological Survey. (t.y.). Global Vs30 map viewer [Etkileşimli harita]. ArcGIS Online. usgs.maps.arcgis.com
İlgili Yazılar
Bu segmentin ele aldığı zemin ve deprem şiddeti temasını diğer röportajlarda daha derinlemesine bulabilirsiniz:
- 🎓 Depreme Karşı Mühendisliği Güçlendirin — TVNET Gündem Özel'in AYNI yayınının ilk bölümü (28 Ağustos 2025): mühendislik eğitimi, MÜDEK akreditasyonu ve istihdam.
- 🏗️ Deprem Güvenliği Zeminle Başlar — TRT Radyo 1 Gün Ötesi: zemin-bina etkileşimi, TBDY 2018 zemin sınıfları.
- 🌋 Zemin Bilmeden Bina Güvenli Olamaz — TRT Radyo 1 Günebakan (2021): zemin sınıfı ZA-ZF, VS30, taban izolatörü.
İlgili Kaynaklar
Deprem bilimi, zemin araştırmaları ve afet farkındalığı konusunda güncel içeriklere aşağıdaki platformlardan ulaşabilirsiniz:
Bir depremin nasıl hissedileceğini açıklamak, gelecekte nerede ve ne zaman deprem olacağını öngörmek anlamına gelmez. Bu sayfa deprem davranışını (derinlik/uzaklık/zemin ilişkisini) anlamaya yönelik bilimsel iletişim amacı taşır, bir deprem tahmini değildir — bu ayrımı daha ayrıntılı işleyen yazı için: Deprem Tahmini: Kesinlik Yanılsaması.
Aynı Büyüklük,
Farklı Derinlikte Farklı Hikâye.
Bir depremin ne kadar hissedileceğini büyüklüğü kadar derinliği, kaynağa uzaklığı ve altındaki zeminin fiziksel direnci belirler — ama hissedilme, hasarla aynı şey değildir. Üçünü birlikte okumadan "bu deprem güçlüydü/zayıftı" demek eksik bir hikâye anlatmaktır.
Comments
Post a Comment